Colombia heeft geen plan B

Referendum

Een nipte meerderheid wijst het vredesakkoord met de FARC af. Nu is er angst voor politieke chaos en het oplaaien van geweld

Foto AFP

Verbijsterd, geschokt en onzeker over de toekomst. Een meerderheid van de Colombianen heeft zich tegen het vredesakkoord met de FARC uitgesproken: een oplossing voor een guerrilla-oorlog die al 52 jaar duurt, aan zeker 220.000 mensen het leven heeft gekost, en voor miljoenen ontheemden heeft gezorgd, is daarmee nu van tafel. Het historisch vredesakkoord, een week geleden met veel symboliek getekend door de guerrillabeweging FARC en de Colombiaanse president Santos, in het bijzijn van tal van internationale leiders, is door de kiezers verworpen.

Met een opkomst van nog geen 40 procent hebben de tegenstanders gewonnen, met een minieme marge: 50,2 procent tegen en 49,8 procent stemmen voor. De uitslag kwam als grote verrassing: de voorstanders, onder leiding van president Santos, liepen al maanden voorop in de peilingen.

De uitslag is een enorme nederlaag voor Santos en een harde klap in het gezicht van de FARC-leiders en de voorstanders van het vredesakkoord: vier jaren van moeizame onderhandelingen in Havana, tienduizenden vergaderuren en nauwe betrokkenheid van de internationale gemeenschap, het was allemaal voor niets.

Santos leek zeker van zijn zaak. Hij rekende op ruime steun voor het akkoord. Er was geen plan B, zo zei hij vooraf. Maar de laatste dagen voerden tegenstanders van het akkoord, aangevuurd door ex-president Uribe, Santos grote vijand, een felle tegencampagne. Met name de kritiek op de straffeloosheid in het akkoord – de FARC strijders zouden geen gevangenisstraf maar alternatieve straffen krijgen voor hun daden – vond veel gehoor.

Colombia is nu in een politieke crisis terechtgekomen. Wat betekent deze afwijzing voor de oorlog en voor de positie van de zevenduizend actieve FARC-strijders die al begonnen waren met het inleveren van hun wapens? Laait het conflict nu weer op en trekken zij opnieuw de jungle in?

In een eerste verklaring liet president Santos weten de uitslag te respecteren en verzekerde hij de Colombianen van rust en stabiliteit. Hij wil direct de dialoog hervatten: eerst met de top van Uribe’s ‘nee’ kamp en vervolgens weer richting Havana naar de FARC.

„We zullen er alles aan doen om de vrede verder kracht bij te zetten”, zei hij. „We geven niet op. Ik zal tot het laatste van mijn ambtstermijn vechten voor vrede.”

Maar de verschillen tussen Santos, Uribe en de FARC zijn enorm. Bovendien heeft Uribe al tijdens zijn ambtstermijn onderhandeld over vrede met de FARC. Dat liep toen uit op een fiasco. Treedt Santos af, dan ontstaat er een vacuüm en eindigt waarschijnlijk het vredesproces: geen enkele politicus in Colombia heeft zijn politieke carrière en bestaansrecht zo verbonden aan het slagen van dit vredesakkoord als Santos.

FARC leider Rodrigo Londoño, alias Timochenko, liet vanuit Havana weten teleurgesteld te zijn, maar zei ook dat de FARC niet meer met wapens maar met woorden wil vechten:

„Het is nu des te belangrijker dat wij ons gaan omvormen tot een politieke beweging, om onze stem te laten horen en vrede te bereiken.”

Een tijdlijn van het conflict met de FARC:

Hoewel onverwacht is de stem tegen het akkoord niet geheel onbegrijpelijk. Vooral in de grote steden, waar de oorlog minder gevoeld werd maar waar wel de meeste nee- stemmers zitten, bestaat diepgeworteld wantrouwen tegen de FARC, die hier vooral als terroristen worden gezien. De onderhandelingen tussen Santos en de FARC speelden zich bovendien jarenlang ver weg af, logistiek maar ook psychologisch: wat er in Havana werd besproken was onduidelijk, abstract en ongrijpbaar voor de Colombianen.

Pas vorige week, toen het proces zich verplaatste naar Colombia met de ondertekening in Cartagena, werd het akkoord tastbaarder en groeide de kritiek. Bovendien is president Santos niet populair: veel Colombianen hebben het gevoel dat hij hun het akkoord door de strot probeerde te drukken en vooral uit is op zijn eigen eer: hij wil de geschiedenis in gaan als de man die de vrede in Colombia heeft bewerkstelligd. Voorlopig staat die vrede weer op een laag pitje. De Nobelprijs voor de Vrede, waarvoor Santos al genoemd werd, zal er voorlopig niet in zitten voor de Colombiaanse president.