Malaria reisde met kolonist en slaaf naar Zuid-Amerika

Genetica

Een toevalsvondst van Spaanse onderzoekers werpt nieuw licht op de historische verspreiding van malaria over de wereld.

De malariaparasieten die oorspronkelijk in Europa voorkwamen zijn bekend. Genetici zijn er voor het eerst in geslaagd DNA van de uitgeroeide parasieten te isoleren.

Malaria werd in de jaren 60 uitgeroeid in Europa, lang voordat moderne DNA-technieken een snelle genetische analyse mogelijk maakten. Op oude microscoopglaasjes met gedroogd bloed (uit 1942 en 1944) hebben Spaanse genetici nu toch DNA van Europese malariaparasieten gevonden. Vorige week maandag stond hun artikel in PNAS.

De microscoopglaasjes komen uit de medische collectie van de Spaanse dokter Ildefonso Canicio. Canicio werkte jarenlang in Catalonië, in de delta van de Ebro-rivier. Daar behandelde hij malariapatiënten onder de arbieders op de rijstvelden. Uiteindelijk liep Canicio zelf de ziekte op, hij stierf in 1961. In 1964 werd malaria officieel in Europa uitgeroeid verklaard.

Mensen worden vooral ziek van twee soorten malariaparasieten. Plasmodium falciparum veroorzaakt wereldwijd de meeste doden. Het mildere en minder bekende Plasmodium vivax veroorzaakt een niet-dodelijke vorm van malaria, maar wel met de typische hoge koorts en koude rillingen.

Beide soorten malaria kwamen in Europa voor en werden ook op de microscoopglaasjes aangetroffen. De genetici zagen dat de milde P. vivax het meeste lijkt op vivax die nu in Amerika voorkomt.

Hoe kwam P. vivax in Amerika terecht? De onderzoekers vinden het onwaarschijnlijk dat de voorouders van indianen malaria over het Amerikaanse continent hebben verspreid. Ten eerste liep de route via een koude landbrug tussen Siberië en Alaska, waar malariaparasiet niet kon overleven. En ten tweede zouden Amerikaanse parasieten dan genetisch moeten lijken op parasieten uit Oost-Azië. Dat doen ze niet. Waarschijnlijk kwam de malaria mee met Europese ontdekkingsreizigers en kolonisten.

De historische Europese P. falciparum-parasieten lijken juist níet op Amerikaanse. Waarschijnlijk kwam P. falciparum vanuit Afrika Amerika binnen, via de slavenhandel.

De Spaanse genetici vermoeden dat P. falciparum 3.000 jaar geleden opdook in India. Veel oude Indische geschriften bevatten verwijzingen naar koortsaanvallen die vrijwel zeker op malaria slaan. Rond het begin van de jaartelling was de ziekte wijd verspreid rond het Middellandse Zeegebied.