Zo ontwerp je een reusachtig verkeersknooppunt

Binnenkort wordt de eerste snelweg met dubbeldekstunnel van Nederland opgeleverd. Met 150 man is aan het ontwerp gewerkt, vertelt landschapsarchitect Adriaan Geuze.

De A2 bij Maastricht vanuit de lucht, in juni 2016. Foto Aron Nijs

In het zuiden van Nederland loopt de autoweg A2 dwars door de stad Maastricht. Rechts het pittoreske oude centrum en het station, aan beide kanten woonwijken. Twee keer twee rijstroken met zes stoplichten. Als je de stad voorbij bent, kun je weer met hoge snelheid richting Luik. ‘Dat is niet meer van deze tijd’, moeten Karla Peijs en later Camiel Eurlings, ministers van Verkeer en Waterstaat vanaf 2003, hebben gedacht. De strook asfalt deelde de stad in tweeën: kinderen uit de woonwijken in het oosten moesten letterlijk de autoweg oversteken, via een zebrapad met stoplicht, om naar de binnenstad te fietsen. Op de weg zelf was het in de loop der jaren ook nog eens te druk geworden. De geluidsoverlast nam toe en de luchtkwaliteit verslechterde.

Rijkswaterstaat en de lokale overheden schreven een ontwerpvraag uit: verschillende partijen konden een functioneel ontwerp maken voor stad en snelweg. Vijf consortia dienden plannen in. Bureau West 8 in Rotterdam, van landschapsarchitect Adriaan Geuze en stedenbouwkundige Edzo Bindels, werkte mee in het ingenieursteam ‘Avenue2’. De inzending van dit consortium won. Hun plan? Een dubbeldekstunnel, de eerste van Nederland, met daar bovenop een groene boulevard voor voetgangers en fietsers. Na ruim zes jaar bouwen zijn de tunnel, flyovers, ecoducten en fietstunnels nu bijna af.

Hoe ontwerp je een verkeersknooppunt? Waarom is een dubbeldekstunnel hier de beste oplossing? Hoeveel mensen denken mee met zo’n ontwerp en wie berekent of het idee haalbaar is?

Last voor omwonenden

Het kantoor van West 8 heeft uitzicht op de Maas, vanuit alle hoeken van het pand is het water te zien. Adriaan Geuze pakt er een boekwerk bij, gedrukt in 2009; meer dan honderd pagina’s telde hun uitgewerkte plan. Het ging niet alleen om het ontwerpen van een snelweg met op- en afritten, zegt hij. Maar ook om de leefomgeving. De weg heeft impact op het leven van de bewoners in de omgeving. Geuze neemt de snelweg bij de Bijlmer als voorbeeld: omwonenden hebben last van lawaai en fijnstof. En een „hoge geluidswand” in hun uitzicht. „Bij Maastricht was in het kort de opdracht: maak een ontwerp waardoor dat stuk snelweg met stoplichten onder de grond verdwijnt en de omliggende wijken van Maastricht weer met elkaar zijn verbonden.”

De samenwerkende overheden hadden een lijst met functionele eisen waar die rijksweg aan moest voldoen: veiligheid, rijsnelheid, afslagen, capaciteit, bouwtijd, calamiteitenscenario, risico’s van uitloop van de bouw, stremming van verkeer tijdens de bouw. Voor het opstellen van zo’n lijst werkt de overheid samen met ingenieursbureaus, stedenbouwkundigen en ecologen. Als het eisenpakket af is, wordt de aanbesteding op de markt gebracht. In Maastricht was het geen wedstrijd op prijs. Consortia van aannemers en ingenieurs konden scoren op kosten (vroeger won de goedkoopste partij de bieding) en op kwaliteitsaspecten (zoals een manier om regenwater op te vangen en te recyclen). Verder moest de omgeving worden betrokken bij de planvorming, zo luidde de opdracht.

In Maastricht was dit een hachelijk avontuur omdat de snelweg dwars door de woonwijken loopt. „Als je op die plek een snelweg gaat bouwen, is er veel bouwverkeer en overlast. Voor een tunnel is vreselijk veel beton nodig – je bent qua bouwmateriaal een soort Eiffeltoren aan het bouwen. Dat moet allemaal worden aangevoerd. In een weiland is dat al moeilijk, maar in een dichtbevolkte woonwijk is dat nog lastiger.” En het laatste wat de minister wil is dat de A2 > dagelijks wordt genoemd in de filemeldingen, zegt Geuze. Stel je voor, zes jaar lang op de radio: ‘File op de A2 door bouwverkeer’.

Geen bouwverkeer

Als landschapsarchitect ga je dan nadenken: de weg gaat in een tunnel, en Maastrichtenaren moeten geen last hebben van bouwverkeer. „Zo kwamen we op het idee voor een tunnel met twee lagen: dan wordt de snelweg smaller en heb je tijdens de bouw ruimte voor een parallelweg, een tijdelijke route voor al het bouwverkeer. We beloofden de omwonenden dat er tijdens de bouw géén bouwverkeer door hun wijk zou rijden.” De twee lagen van de tunnel splitsten het verkeer op: de onderste voor doorgaand verkeer, de bovenste voor afslaand en invoegend verkeer vanuit de stad en de wijken. Op het dak een promenade: een groene middenberm in Maastrichtse stijl, met lindenbomen en een wandelboulevard. Voor het eerst zou er een loop- en fietsverbinding zijn tussen het centrum, de woonwijken en de landgoederen ten noorden van de stad. „Wat een probleemweg was, werd een nieuwe groene route de stad uit.

Het plan om een dubbeldekstunnel te maken kwam deels op gevoel, zegt Geuze. „Wij gaan op locatie kijken en lezen het programma van eisen. Om de bewoners tevreden te houden, wilden we tijdens de bouw die parallelweg aanleggen, maar daar moest wel ruimte voor zijn. In de oude situatie was die er niet. Zo kwamen we op het idee om de weg compacter te maken: door in de diepte te gaan werken was er capaciteitswinst te behalen.” Hij benadrukt dat zo’n plan een proces is, hij ontwerpt
dat niet alleen. In de ontwerpfase werken er ongeveer 150 ingenieurs mee. „150 man managing the problem. Dat geeft wel aan: het is een militaire operatie. Al die mensen denken mee, de een weet alles van bochtsnelheden, de ander van grondafwatering, de derde let op de kosten. Er zitten ook juristen bij die de bestemmingsplannen in de gaten houden en bijvoorbeeld boeteclausules checken.” >

Een jaar lang praten

Voor Geuze is het duidelijk waarom de overheid voor het plan van Avenue2 koos. „Onderdeel van de aanbesteding was een jaar lang praten met bewoners van de stad. Zo konden wij dingen die op micro-niveau speelden, integreren in het plan. Die parallelweg voor het bouwverkeer was erg belangrijk, misschien wel doorslaggevend.”
Dan volgt een periode waarin de technische vraagstukken worden bestudeerd: kan je een tunnel maken met twee verdiepingen rijverkeer? Die kennen we in Nederland nog niet. Allerlei aspecten zijn anders dan bij een gewone tunnel: de ontsnappingsroutes, de steilere hellinghoek. En de lussen van de op- en afritten – de boogstralen – moeten groter, want het verkeer legt een grotere afstand af naar de ingang van de tunnel. „Een snelweg mag een hellingsbaan hebben, maar niet té steil – een auto redt dat misschien wel maar een vrachtwagen niet. Dus als je een diepere tunnel maakt, heeft het verkeer een langere afstand nodig om op tunnelniveau te komen.” Die elementen worden allemaal berekend.

Dat levert soms discussie op. „Verkeersingenieurs uit ons eigen team dachten dat het niet kon, een tunnel met twee lagen verkeer”, vertelt Geuze. „De hellingsbaan zou te steil worden waardoor het verkeer de minimale snelheid, zoals beschreven in het programma van eisen, niet zou halen. In ons team zaten mensen die dat gingen verifiëren. Toen zij de getallen invoerden in het computerprogramma, dat tekent tot op de millimeter nauwkeurig, kwam het precies goed uit.”
Constructief moest er ook veel worden uitgezocht en berekend. Een dubbeldekstunnel heeft diepere damwanden. De tunnel raakt de zone waar het grondwater van de Limburgse heuvels afwatert in de Maas. Hoe krijg je al dat water onder of over de tunnel? Een andere kwestie: twee tunnelbuizen boven elkaar (in plaats van één) heeft consequenties voor de fundering en de dikte van de wanden. Hoe dik moeten die wanden zijn om het dubbele gewicht te kunnen dragen? Ook dat wordt berekend door specialisten.

Twee kilometer tunnel

Naar verwachting mag er rond de jaarwisseling verkeer door de tunnel, die stapsgewijs (per tunnelbuis) in gebruik wordt genomen. De tunnel is 2 kilometer lang, het totale tracé 6 kilometer. Een gedeelte van de groene boulevard, ten noorden van de stad, is nu open.

„NNu de infrastructuur klaar is blijkt er een nieuw probleem”, zegt Geuze. „Maastrichtenaren kunnen straks op vele plekken ongehinderd de A2 over, maar nu vormen de spoorlijnen die tussen de woonwijken en het centrum liggen een obstakel. De discussie over het maken van betere verbindingen over het spoor is gestart.” Hij lacht: „Heb je net je keuken grondig verbouwd, zie je ineens dat de woonkamer is gedateerd.”