Rotterdam wil ‘zwangerschapsverbod’

Verplichte anticonceptie

Rotterdam wil zeer kwetsbare vrouwen verplichten tot geboortebeperking. „Niet geboren worden is ook een vorm van kinderbescherming.”

Het is eerder geprobeerd: wetgeving om gedwongen anticonceptie mogelijk te maken. Deze pogingen, de laatste in 2012, stuitten op zoveel ethische en praktische bezwaren dat het zelfs nooit tot een concreet wetsontwerp kwam. Verplichte geboortebeperking is nu niet mogelijk, en geldt als een van de meest gevoelige onderwerpen uit de jeugdbescherming.

Nu gaat Rotterdam het nog een keer proberen. Deze maand start een programma voor vrijwillige en effectieve anticonceptie bij kwetsbare vrouwen, te beginnen bij zo’n honderdzestig vrouwen die nu al intensieve hulpverlening krijgen. Daarnaast zal de gemeente, samen met een aantal vooraanstaande gynaecologen, rechtsgeleerden en hulpverleners ijveren voor een wettelijke maatregel die gedwongen anticonceptie mogelijk maakt. „Het gaat om kinderen die worden geboren in gezinnen waarvan iedereen, de hele omgeving, buikpijn krijgt bij het idee dat daar een kind in terecht komt”, zei jeugdwethouder Hugo de Jonge (CDA), die het initiatief gisteren toelichtte.

Verplichte geboortebeperking is nu wettelijk niet mogelijk.

Ze kennen talloze voorbeelden uit de praktijk, de experts die bij de toelichting aanwezig zijn. Hoogleraar familierecht Paul Vlaardingerbroek: „Een verstandelijk beperkte vrouw kreeg 14 kinderen, die allemaal uit huis werden geplaatst. Behalve de laatste, die mocht ze houden. Ik zag dat meisje terug toen ze negen was, en 70 kilo woog.” Gynaecoloog Tom Schneider zag in het Erasmusziekenhuis verslaafde prostituees die steeds zwanger werden omdat klanten dan extra betalen.

Er wordt ook meer bekend over de problemen die deze kinderen krijgen, zegt Schneider. Drank- en drugsgebruik van moeder leidt tot groeistoornissen en vroeggeboorten, en niet zelden tot hersenbeschadigingen.

Verplichte geboortebeperking is nu wettelijk niet mogelijk. Wat het dichtst in de buurt komt, is de voorlopige ondertoezichtstelling van ongeboren kinderen, een maatregel die jaarlijks zo’n 400 keer wordt toegepast.

Wethouder De Jonge denkt dat een wettelijke maatregel voor verplichte anticonceptie nu wel kans van slagen heeft. Hij werkt met experts, en in overleg met het ministerie van VWS, aan voorzichtige voorstellen. De tijd is veranderd, zegt hij. „Voorheen lag het primaat bij het belang van de ouders, nu is er meer oog voor de bescherming van het kind. Niet geboren worden is ook een vorm van kinderbescherming.” Er wordt inmiddels ook meer gedaan aan preventie, zegt hij, zodat duidelijk is dat gedwongen anticonceptie een laatste redmiddel is. Er zijn in de psychiatrie al voorbeelden van gedwongen medicatie die bij wet zijn geregeld. „Net als in die gevallen zal het ook bij gedwongen anticonceptie altijd een rechter moeten zijn die beoordeelt of echt alles is geprobeerd, en of de problemen zo’n zware maatregel rechtvaardigen.” In Rotterdam zullen ongeveer 400 vrouwen in het traject voor vrijwillige anticonceptie terecht komen, schat de wethouder. Uiteindelijk zal voor 10 tot 20 vrouwen reden zijn onder dwang een spiraal te zetten of een onderhuidse pil te plaatsen, die een paar jaar tegen zwangerschap beschermt.

Vrijwillig aan een spiraaltje

De Jonge benadrukt nog eens dat preventie het belangrijkst blijft. Veel vrouwen tot wie hulpverleners niet doordrongen, bleken met de juiste aanpak bereid tot vrijwillige geboortebeperking, zegt hulpverlener Connie Rijlaarsdam. In het project dat zij sinds 2014 in Tilburg uitvoert, ging 80 procent van de vrouwen aan het spiraaltje of de implanon, een onderhuidse pil. Waarom lukte dat de al aanwezige hulpverleners van bijvoorbeeld de verslaafdenzorg of de psychiatrie niet? Volgens Rijlaarsdam zijn veel van hen handelingsverlegen, zoals dat heet. Ze weten niet hoe ze het moeten aanpakken, en uiteindelijk denken ze: het is ook mijn zaak niet, die kinderwens.

Het zijn ook moeilijke vragen, zegt Rijlaarsdam.

„Niet: gebruikt u anticonceptie? Ja? Ok prima, die vink ik af. Of: oh u heeft geen relatie, ook prima. Nee, je moet doorvragen: welke anticonceptie? Hoe gebruik je die – is dat wel regelmatig genoeg?”

Rijlaarsdam nam de tijd om op het niveau van de vrouw te bespreken waarom het beter is voorlopig geen kinderen te krijgen, zegt ze. En om te bespreken dat het fijn is: seks zonder bezorgd te zijn voor een zwangerschap. Maar je moet ook eerlijk zijn, zegt Rijlaarsdam. „Zeggen: als je wel zwanger wordt, dan zullen wij daar iets van vinden. Dan komt je kind onder toezicht, of moet het uit huis.”

In ieder geval is nu niet duidelijk wie bij kwetsbare vrouwen verantwoordelijk is voor adequaat anticonceptiegebruik, zegt Rijlaarsdam. „Waarom verwachten we dat vrouwen die bijvoorbeeld verslaafd zijn, onder financieel toezicht staan en die niet zelfstandig wonen, wél zelf een beslissing over anticonceptie kunnen nemen?”