Recensie

Relikwieën van een seksbom

Tentoonstelling Marilyn Monroe

In de Nieuwe Kerk in Amsterdam wordt de negentigste verjaardag van Marilyn Monroe herdacht, met jurken en foto’s. „Zij is als Helena.”

Krulspelden met haren erin en aangebroken potjes crème. Het zijn smoezelige overblijfselen van de strijd om het bestaan, die ook voor de spiegel verloren wordt. Meestal overleven zulke dingen hun eigenaar maar kort. Als de gebruiker sterft, gooi je ze weg, zelfs als ze van een merk zijn waarvoor de prijs de beste reclame is. Juwelen zijn erfstukken; tandenborstels niet.

0110ZATmarilyn_01

0110ZATmarilyn_masker

0110ZAtjurk03

0110ZAtjurk02

0110ZAtjurk01

0110ZATdress

Tenzij je verliefd bent, en wie is dat niet op Marilyn Monroe, filmster, seksbom, witte godin van het witte doek die de tegenstelling tussen wulps en onschuldig zo overweldigend maakte? Dus liggen haar krulspelden en potjes crème, haar nepwimpers en haar kousen te kijk in de Nieuwe Kerk, op een tentoonstelling die haar dood eigenlijk als een bagatel beschouwt. ‘90 jaar Marilyn’ heet de expositie, alsof de actrice nog onder ons is en niet al sinds 1962 aan het vergaan is op een begraafplaats in Los Angeles. Die levendigheid dankt zij aan de fotografie en de film; dankzij celluloid en zilvernitraat glanst haar huid nog steeds, wiegen haar heupen nog, deinen haar borsten, kirt haar stem. Dat iemand die dood is zo levend kan zijn, het blijft een wonder. „Marilyn is een van die mensen die niet gestorven zijn”, zegt Ted Stampfer, de Duitse verzamelaar uit wiens collectie voor deze tentoonstelling is geput. „Ze leeft nog.” De tentoonstelling bewijst het keer op keer. De spullen getuigen van haar dood, de foto’s en de films ontkennen die. Ook Stampfer is zich van die spanning bewust, hij toont zijn toch wat macabere schatten het liefst in combinatie met foto’s, een ochtendjas van Marilyn wordt getoond samen met een foto van Marilyn in die ochtendjas.

Pionier

Al die foto’s, al die filmfragmenten, waarop ze naar ons lonkt, daar gaat het om. Op dat terrein was Monroe een pionier, tijdens haar leven was het nog uitzonderlijk zo vaak vastgelegd te worden. Die eer is al lang niet meer alleen aan sterren voorbehouden, er bestaan van zowat iedereen meer foto’s dan van Marilyn. Je zou over elke vrouw in de Nieuwe Kerk een tentoonstelling kunnen maken. Materiaal genoeg.

Maar alleen zij wordt door zovelen zo aanbeden dat het ook gebeurt; want niet iedereen is zo mooi als zij. Zij is als Helena uit de oudheid, maar dan één waar geen gedichten meer over gemaakt hoeven te worden; haar gezicht is het gedicht. De omweg van oude kunsten als poëzie en schilderkunst is door de fotografie overbodig gemaakt. Er zijn geen woorden meer nodig om haar op te roepen, geen verf, geen klei. Zelfs de speelfilm heeft Monroe eigenlijk overleefd, want behalve het meesterwerk Some Like It Hot zijn de films waarin ze speelde in de vergetelheid weggezakt. Alleen de fragmenten waarin zij schittert worden nog vertoond. Wie kijkt er nog naar de hele Seven Year Itch, de film waarin Marilyn die witte jurk laat opwaaien boven een metrorooster in New York?

Die jurk is een van de topstukken op de tentoonstelling, al is het niet de jurk die Monroe daadwerkelijk gedragen heeft, maar een reserve-exemplaar. Het is waarschijnlijk de op een na beroemdste jurk die ze ooit gedragen heeft; alleen de jurk waarin ze president Kennedy toezong is beruchter. Die jurk, waar zij moest worden ingenaaid, wordt in november geveild in Los Angeles. Volgens Stampfer gaat hij zeker een paar miljoen opbrengen. Hij gaat er zelf niet op bieden. Stampfer gaat niet mee met de visie die van Monroe vooral een tragische heldin maakt. Een zielig kind dat in haar jeugd liefde moest ontberen en eeuwig op zoek bleef naar zichzelf. Volgens Stampfer heeft ze ook geen zelfmoord gepleegd; ze nam min of meer toevallig een overdosis. Stampfer ziet haar liever als zakenvrouw, de eerste actrice met een eigen productiebedrijf die het domme blondje wel speelde maar niet was. Ook die visie kent zo zijn potsierlijkheden. Zo wordt er ook op deze tentoonstelling hoog opgegeven van het feit dat Marilyn wel eens een boek las, maar dat maakt haar niet bijzonder, tenzij je het nog steeds bijzonder vindt dat vrouwen boeken lezen. Of dat mooie vrouwen boeken lezen.

De roodste vlag

In Some Like It Hot zit een scène waarin de als vrouw verklede Jack Lemmon verontwaardigd vertelt dat iemand hem zojuist betast heeft. „En ik ben niet eens mooi”, zegt hij. „They don’t care”, zegt zijn kompaan. „Just as long as you wear skirts. It’s like waving a red flag in front of a bull.” Monroe is de roodste vlag die een stier ooit voor zich zou kunnen krijgen.

In de Nieuwe Kerk wordt Monroe als een heilige gepresenteerd; het decor maakt de vergelijking onverbiddelijk. De spullen zijn relikwieën, de afbeeldingen iconen. Maar wat is de religie? Misschien moeten we het humanisme noemen, want hier wordt toch vooral de eigen soort aanbeden in een van zijn meest voortreffelijke verschijningen. Zo mooi kunnen mensen zijn.

Misschien moet Monroe uiteindelijk niet als actrice, maar als beeldend kunstenaar beschouwd worden, met haar uiterlijk als kunstwerk, dat ze misschien niet helemaal zelf geschapen heeft, maar dat toch zeker een gesamtkunstwerk is waarvan zij als een van de voornaamste auteurs kan gelden. Niet iedereen is zo mooi als zij, zij zelf eerst ook niet. Ook daar kan Monroe als een pionier worden gezien, samen met Gilbert & George en Orlan en andere kunstenaars die de levende mens als kunstwerk hebben gelanceerd.

„Ik wil oud worden zonder facelifts, trouw blijven aan het gezicht dat ik gemaakt heb, zei Monroe ooit, een uitspraak die in de Nieuwe Kerk is opgehangen. Juist van haar is dat een curieuze uitspraak, want aan Monroes verschijning was veel niet natuurlijk; ze blondeerde haar haar en liet haar neus, kin en tanden veranderen om van Norma Jean Baker Marilyn Monroe te worden. Het eerste deel van de uitspraak is dus in tegenspraak met het tweede: het is inderdaad een gemaakt gezicht, een artefact. Ook in die zin is haar gezicht een kunstwerk te noemen, een karikatuur zelfs, het westers schoonheidsideaal op de spits gedreven. Vooral in zwart-witfilms is Monroe soms zo wit dat ze in het doek lijkt te verdwijnen.

In de krulspelden die Ted Stampfer in de nieuwe kerk laat zien, zitten haren. Er zou in theorie dus een nieuwe Marilyn gemaakt kunnen worden. Stampfer helpt me uit deze nachtmerrie. De waterstofperoxide heeft het DNA waarschijnlijk vernietigd.