Een glazen bol vol winnaars

Nobelprijs

Speculeren over prijzen voor wetenschapsprestaties en vrede.

De bewoners van de Griekse eilanden die tienduizenden Syrische vluchtelingen opvingen staan bij de wedkantoren hoog genoteerd voor de Nobelprijs voor de vrede. Wie zijn geld zet op Juan Manuel Santos en Timoleón Jiménez die de vrede tussen rebellenleger Farc en de Columbiaanse regering sloten, of op paus Franciscus, of op Nadia Murad, een 21-jarige vrouw die de slachting onder de Yazidi door IS overleefde, zal er ook niet rijk van worden. Op die mensen wordt ook flink ingezet.

Vanaf maandag worden in Stockholm en Oslo de Nobelprijzen bekend gemaakt. De eerste drie dagen zijn het geneeskunde, natuurkunde en scheikunde en op vrijdag de vredesprijs. Maandag 10 oktober volgt er de Nobelprijs voor economie en tenslotte de literatuurprijs, naar verluidt op 13 oktober.

Die literatuurprijs gaat, volgens de gokkers, naar de Japanner Haruki Murakami. Hij is al jaren de favoriet van de wedkantoren zonder ’m te winnen. Fans wereldwijd hopen ook jaarlijks vergeefs op een prijs voor Philip Roth, terwijl ook de Syrische dichter Adonis hoge ogen blijft gooien.

Daarachter een hele rij favorieten, met Amos Oz en Joyce Carol Oates. Kenners denken dat na de bekroning van de geëngageerde schrijfster Svetlana Aleksijevitsj de prijs nu naar een klassieke literaire auteur gaat. Voor de Nederlandstalige literatuur staan Leonard Nolens en Cees Nooteboom in de subtop, niet ver van de immer kansloze Bob Dylan.

De wedkantoren houden zich niet bezig met de Nobelprijzen voor geneeskunde, natuurkunde, scheikunde en economie. Voor die prijzen probeert informatiebedrijf Thomson Reuters sinds 2002 de prijswinnaars te voorspellen. Dat is moeilijk. In die 14 jaar kregen 130 mensen de prijzen voor economie, geneeskunde, scheikunde en natuurkunde – een prijs wordt vaak gedeeld, maar maximaal door drie mensen. Van die 130 wist Thomson Reuters er 9 goed te voorspellen. Het bedrijf prijst zichzelf overigens aan met 39 goede voorspellingen, want ze tellen mensen mee die één of twee jaar later de prijs der prijzen nog kregen.

Op de Thomsonlijst voor 2016 staan 24 kanshebbers, voor vier prijzen. De natuurkundeprijs kan heel goed naar drie onderzoekers gaan die tot de eerste waarnemers van zwaartekrachtgolven behoren. Dat was begin dit jaar sensationeel natuurkundenieuws.

Voor de geneeskundeprijs wijzen de neuzen in de richting van de immuuntherapie tegen kanker.

Opvallend is de switch bij de scheikundeprijs. Vorig jaar waren twee ontdekkers van een nieuwe gentherapiemethode (crispr-cas, zie de Wetenschapsbijlage) torenhoog kandidaat. Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier wonnen in 2015 niet. Iedereen was verrast, maar dit jaar staan voor dezelfde crispr-techniek Feng Zhang en George Church op de Thomson-lijst.

De instituten van Zhang en van Doudna en Charpentier zijn in een hoogoplopende octrooistrijd over crispr verwikkeld. Ruzie, daar houdt het Nobelorganisatie helemaal niet van, maar de crispr-techniek is inmiddels zo belangrijk dat een prijs eigenlijk niet kan uitblijven.

De jury’s voor de Nobelprijzen werken apart van elkaar. De Zweedse Academie verzorgt de literatuurprijs, een afvaardiging uit het Noorse parlement kiest de winnaar van de Nobelprijs voor de vrede, de Zweedse Academie van Wetenschappen doet de scheikunde- en natuurkundeprijzen en de economieprijs. En de geneeskundeprijswinnaars worden geselecteerd door het Karolinska Institutet.

De aparte jury’s vragen jaarlijks rond deze tijd ieder aan een paar duizend hoogleraren, oud-prijswinnaars en andere deskundigen wie de prijs van volgend jaar verdient.

In de late winter begint het onderzoek naar publicaties, reputaties en naar de geschiedenis van de ontdekking. Er rollen nominaties uit. Daarover wordt in meerdere ronden gestemd.

Zijn er potentiële Nederlandse winnaars? Niet volgens de voorspellers van Thomson, maar gelukkig zitten die er vaak naast.

Voor de natuurkundeprijs zoemt de naam rond van Laurens Molenkamp, Groninger van huis uit (Garrelsweer, 1956) en na een carrière aan het Philips Natlab hoogleraar geworden in Würzburg. Hij ontwikkelde een nieuwe halfgeleider (topologische isolatoren), beroemd in de nanotechnologie, waarmee compacte computers kunnen worden gebouwd.

Voor de geneeskundeprijs is Hans Clevers de gedoodverfde kandidaat, vanwege de door hem uit stamcellen ontwikkelde organoïden. Clevers was president van de KNAW en is nu wetenschappelijk directeur van het Maxima Centrum voor kinderkanker dat in Utrecht wordt gebouwd.

Organoïden zijn celorganisaties die zich in laboratoriumschaaltjes gedragen als mini-orgaantjes. Er zijn dikke darmen, levers, prostaten en alvleesklieren. Met die organoïden is verkennend medicijnonderzoek in het laboratorium mogelijk. Het tijdschrift Cell Stem Cell zette vorige week een enthousiast profiel van Clevers, de darmorganoïden en een patiënt met taaislijmziekte die ermee werd geholpen online. Of dit genoeg is voor een Nobelprijs weten we maandag.