Recensie

Rechter tast mis, schrijver treft doel

Roman In het nieuwe boek van Margriet de Moor neemt ze een gerechtelijke dwaling als uitgangspunt. Met een handjevol feiten weet ze een vrolijk stemmende roman te smeden.

Jarenlang achter de tralies voor iets wat je niet hebt gedaan: het overkwam een bejaardenverzorgster uit Delft. Ze werd in 1986 beschuldigd van het bestelen en wurgen van een van haar cliënten, een 89-jarige dame uit Leidschendam. Ina Post werd indertijd op een zodanige manier ondervraagd door een paar rechercheurs dat zij na een paar dagen alles bekende wat de politie wilde horen om de zaak maar zo snel mogelijk rond te krijgen. Al gauw kwam ze terug op haar bekentenis die ze in totale verwarring had gedaan, maar haar vonnis was al getekend, ook al ontbrak ieder hard bewijs. Ongeveer een jaar later werd Ina Post veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf.

Een geval van rechterlijke dwaling, net als de Schiedamse parkmoord, de Puttense moordzaak, de Zaanse paskamermoord, of de Deventer moordzaak. Het zijn gevallen die tot de verbeelding spreken en waarover soms boeken verschijnen. Nadat Pieter Toussaint in 2012 een roman schreef over een Lucia de B-achtige verpleegkundige, boog Margriet de Moor zich in haar nieuwe roman over de pijnlijke veroordeling van de bejaardenverzorgster.

In Van vogels en mensen is zij omgedoopt tot Louise Bergman uit Rijnsburg en is haar vermeende slachtoffer een 90-jarige Katwijker geworden, Bruno Mesdag genaamd. De Moor koos voor een fragmentarische aanpak met vooruit- en terugblikken en subtiele hernemingen, zodat we pas tegen het eind van de roman het hele tableau kunnen overzien.

Om aan de droge rechtbankfeiten meer verhalende substantie te geven voegde ze een flink aantal personages toe: een echtgenoot met een stiekem liefje in Roemenië, een pittige dochter, een boze stiefmoeder, een goedmoedige schoonzoon, en een portret van de echte dader, althans de door De Moor verzonnen dader. Verder vliegen er opvallend veel vogels rond in de roman: een steeds terugkerend, levendig motief.

Wrang

Het duurt wel even voordat het verhaal zich begint te ontvouwen, maar over één kwestie laat De Moor haar lezers niet lang in het ongewisse. De bescheiden, hulpvaardige Louise is totaal niet het type om een moord te plegen. Bovendien had ze juist met Bruno, die dood in zijn appartement wordt aangetroffen, een goede band.

Ook op Bruno zelf valt niets aan te merken, zo blijkt uit een van de terugblikken waarin hij, hoogbejaard en wel, een jongere van de verdrinkingsdood redt. De Moor weet goed over te brengen hoe wrang het is dat juist zulke ingetogen mensen van onbesproken gedrag ten prooi vallen aan botte, gewetenloze types.

Tot de beklemmende hoogtepunten van de roman hoort de passage waarin de verbouwereerde Louise ‘op een kille maandag’ in haar rijtjeshuis in Rijnsburg wordt gearresteerd door een fors politieteam van bureau Haaglanden. En hoe zij vervolgens op dat bureau zo bruut wordt behandeld dat ze al snel aan zichzelf begint te twijfelen.

3009CULmoor

Het duurt niet lang of ze is was in de handen van rechercheur Van Altijd. ‘Vastgehecht aan de […] vochtig glinsterende tong in zijn hol van lippen dronk ik in wat Van Altijd me over mezelf wist bij te brengen.’ Met Louise, zo begrijpen we tussen de regels en fragmenten door, zal het ook na haar vrijlating nooit meer helemaal goedkomen. Zij is geknakt voor het leven en zal ook later geen volledig eerherstel krijgen.

De vraag is natuurlijk in hoeverre De Moor erin slaagt om de kwestie van de bejaardenverzorgster om te vormen tot een overtuigend verhaal, met eigen accenten en gezichtspunten. En dan wordt snel duidelijk dat Louise in deze roman niet veel meer is dan een sneue en tamelijke fletse figuur op de achtergrond. Wat hier vooral telt – en dat is waar De Moor haar stempel op de feiten drukt – is de nawerking van de onterechte veroordeling.

Van vogels en mensen is vooral een tweede generatie-roman waarin de dochter, Marie Lina, in het reine moet zien te komen met wat haar moeder en daarmee haarzelf overkwam. Zij is niet alleen boos omdat haar moeder haar jarenlang is afgepakt, maar vooral ook omdat ‘de ware’ nog altijd ongestraft rondwandelt, ‘de listige, zich onbekend houdende demon die alles […] willens en wetens in stand hield.’

Handgemeen

En dan ontwikkelt zich voor onze ogen, in een fraaie maar ook nogal gewaagde parallelle tegenbeweging een nieuw delict, op basis van pure vergeldingsdrang. Geen laffe daad overigens, maar een heus handgemeen, dat voor een van de twee fataal afloopt.

Ook de dochter wordt op een ochtend van haar bed gelicht en gearresteerd. En ook zij zal enkele jaren moeten brommen, in dit geval ook in haar eigen ogen volkomen terecht. Maar gek genoeg wordt Marie Lina niet behandeld als een griezelige moordenares. Ook gaat haar man er niet vandoor, zoals haar eigen vader destijds. Eigenlijk heeft iedereen, inclusief politie en justitie, begrip voor haar misstap. En als haar straf er eindelijk op zit, wordt ze door de hele familie als een verloren dochter binnengehaald.

Zo verkeert een ingetogen roman over een rechterlijke dwaling ergens halverwege in een krimi en tegen het eind in een feelgood sprookje waarin alle neuzen ineens de dezelfde kant op staan. Ik zal niet zeggen dat het verhaal niet een beetje zoetsappig is af en toe. Ik zal niet zeggen dat de plot wel wat onwaarschijnlijk is hier en daar. Ik zal ook helemaal niet zeggen dat alle formuleringen even mooi of helder zijn. Maar ik vind het knap hoe De Moor aan een handvol miezerige feiten een vrolijk stemmende louteringsroman heeft weten te ontfutselen.