Zo werkt de informatieoorlog van Rusland

Njet-diplomatie Het Russische beleid van glashard ontkennen van beschuldigingen, zelfs als er harde bewijzen zijn, werpt zijn vruchten af. Aan kritiek hebben de Russen geen boodschap. „Moskou laat zien: je kunt niet om ons heen.”

Foto Reuters

„Njet, njet, njet.” Het Russische woord voor nee drijft westerse diplomaten regelmatig tot wanhoop.

Dat werd deze woensdag weer eens duidelijk bij de presentatie van de conclusies van het Joint Investigation Team (JIT), dat de toedracht van de ramp met de MH17 onderzoekt. Volgens hoofdofficier Fred Westerbeke is „onomstotelijk” bewezen dat de Boeing-777 van Malaysia Airlines is neergeschoten met een Boek-raket die was aangevoerd uit Rusland.

Lees ook de analyse van Arjen Schreuder en Steven Derix van het rapport: Wat weten we nu over de crash van MH17?

Het bewijsmateriaal waarop die conclusie is gebaseerd is overweldigend: duizenden tapgesprekken, forensisch bewijs, foto- en videobeelden. De Amerikanen hebben inzage gegeven in geheime satellietgegevens. Het JIT heeft zelfs primaire radargegevens – het ontbreken daarvan leidde tot slepende discussies in Nederland – boven water gehaald. Alles wijst in de richting van Rusland.

Maar hoe luidt de reactie van Dmitri Peskov, de woordvoerder van Poetin?

„Er is geen bewijs.”

In een interview met de BBC deed Peskov de onderzoeksresultaten van het JIT af als „een enorme hoeveelheid speculatie, ongekwalificeerde en onprofessionele informatie.” De reactie van het Russische ministerie van Defensie gisteren was vergelijkbaar. „Geen enkel luchtafweersysteem, ook geen Boek, heeft de grens tussen Oekraïne en Rusland overschreden.”

Het is typerend voor de manier waarop Rusland omgaat met onwelgevallige waarheden: gewoon glashard ontkennen. Die strategie hanteert het Kremlin niet alleen in het MH17-dossier, maar ook in andere internationaal hooggevoelige kwesties, zoals het Olympische dopingschandaal, de annexatie van de Krim, de aanwezigheid van Russische troepen in de Donbas, en de aanval, eerder deze maand, op het VN-hulpkonvooi in Syrië. Ondanks alle bewijzen ontkende Moskou dat Russische gevechtsvliegtuigen betrokken waren bij het bombardement, waarbij twintig mensen omkwamen. Na de ontkenning volgt steevast de zinsnede: ‘Bewijst u maar dat het anders zit.’

‘Nietesdiplomatie’

Deze Russische ‘nietesdiplomatie’ maakt westerse politici soms radeloos. „Soms heb ik het gevoel dat we in een parallel universum leven”, verzuchtte de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry in een vergadering van de VN-Veiligheidsraad over Syrië. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken ging daar direct tegenin. Woordvoerder Maria Zacharova betitelde Kerry’s optreden als „een slechte show”.

Moskou, zo zeggen deskundigen, schiet niet zomaar in de contramine; achter het Russische njet gaat een verfijnde strategie schuil. Het Russisch kent een woord voor deze strategie: ‘actieve maatregelen’. In de handboeken van de KGB was dat de aanduiding voor de drietrapsraket waarmee Moskou in de Koude Oorlog de wereldpolitiek poogde te beïnvloeden: propaganda, deceptie en ontwrichting van de vijandelijke kapitalistische maatschappij.

Provocerende complottheorieën waren daarbij ook toen al een geliefd instrument, zoals het door de KGB indertijd verspreide verhaal dat Amerika het aidsvirus met opzet zou hebben uitgevonden. Ook vandaag de dag bedient Moskou zich van dergelijke ‘actieve maatregelen’ om het wereldtoneel naar zijn hand te zetten.

En sinds de Russische annexatie van de Krim in 2014 lijkt die strategie het Kremlin geen windeieren te leggen. „De huidige Russiche leiding doet er absoluut alles aan om de eigen belangen te behartigen”, zegt James Sherr van de Britse denktank Chatham House.

„Daarbij is de boodschap van Moskou aan het Westen: of jullie het leuk vinden of niet, jullie kunnen niet om ons heen. Moskou laat daarnaast duidelijk merken geen enkele boodschap te hebben aan de westerse kritiek op het handelen.”

Informatieoorlog

Vladimir Frolov is het daarmee eens. De Russische deskundige op het gebied van internationale betrekkingen neemt daarbij een typisch Russisch woord in de mond: ‘informatieoorlog’. Dat is de oorlog waarin het Kremlin volgens hem grote overwinningen boekt. Het doet dat op het thuisfront, waar een groot deel van de Russen nog altijd geloof hecht aan de propaganda die de staatstelevisie verspreidt, maar ook internationaal boekt het daarmee succes.

„Via de informatiecampagnes bereikt Rusland zijn doelen in de buitenlandse politiek.”

Als voorbeeld noemt hij de Minsk-akkoorden, waarin de oorlog in het oosten van Oekraïne wordt omschreven als een conflict tussen Kiev en separatisten – alsof Rusland er niet bij betrokken zou zijn. „Onder die akkoorden staan de handtekeningen van bondskanselier Merkel en president Hollande”, constateert Frolov. Het komt Rusland prima uit.

Dat Rusland zich wel degelijk iets gelegen laat liggen aan de buitenlandse publieke opinie, blijkt uit de enorme investeringen van het Kremlin in internationale tv-zenders als RT (voorheen Russia Today), Spoetnik en andere propagandamiddelen. Deze anderstalige zenders, die honderden miljoenen euro’s kosten, zijn bij uitstek een middel om de eigen werkelijkheid over te brengen.

Dat die aanpak effectief is, ligt volgens Sherr mede aan het westerse politieke klimaat. „In onze postmoderne tijd staan burgers erg sceptisch tegenover wat als waarheid wordt verkondigd. Als je flagrante leugens dan blijft herhalen, zullen mensen daar op den duur misschien toch een deel van gaan geloven.” Volgens de veiligheidsexpert is die houding deels te wijten aan de westerse politici die geen leiderschap tonen en geen risico’s durven te nemen.

„Dat zien we in Oekraïne, bij de Brexit, bij de vluchtelingencrisis en in tal van andere kwesties. De Russen weten die omstandigheden naar hun hand te zetten.”