Elke vrijdag op zoek naar buitenkansjes

Boeken

De Boekenmarkt op het Spui bestaat 25 jaar. Weer of geen weer, de bekendste wekelijkse boekenmarkt van Nederland is nog elke vrijdag dé ontmoetingsplaats voor schrijvers, lezers en verzamelaars.

Elke vrijdag, weer of geen weer, de boekenmarkt op het Spui. Foto's Maurice Boyer en Jordy Rietbroek

‘Deze neem ik.” Met een opgewekte blik legt een wat oudere, markante man 7 euro neer voor een tweedehands, maar nog goed uitziend boek over exotische tuinen. Elke vrijdagmiddag komt hij naar het Spui voor de boekenmarkt; op zoek naar buitenkansjes. Meestal spendeert hij op zo’n dag 60 euro, „als het niet meer is”.

3009AMSboeken3

3009AMSboeken2

Een andere man, een verzamelaar, loopt net intens tevreden weg met Het stenen bruidsbed van Harry Mulisch. Prijs: 100 euro. „Een koopje” volgens hem; het is een gebonden eerste druk en daar zijn maar 300 exemplaren van gedrukt.

De Boekenmarkt op het Spui is jarig: al 25 jaar vinden lezers, schrijvers, verzamelaars, toeristen en andere gelukkigen hier elke vrijdag bijzondere vondsten. Vandaag wordt dat gevierd met de presentatie van een boekje dat ter ere van het lustrum verschijnt.

Daarin valt te lezen dat het nog helemaal niet zo vanzelfsprekend was dat de wekelijkse markt er zou komen. Terwijl de boekenwereld, pers en winkeliersverenigingen vóór een boekenmarkt waren, duurde het toch negen maanden aan „ambtelijk mierenneuken” voordat initiatiefnemers Henk Molenaar en Marinke Oosterhoff goedkeuring kregen. Markten voor tweedehands boeken schoten begin jaren negentig als paddenstoelen uit de grond, maar er moest een Comité van Aanbeveling, met bekende namen als Adriaan van Dis, Charlotte Mutsaers en Simon Vinkenoog, aan te pas komen om de gemeente Amsterdam over te halen.

In Vijfentwintig jaar De Boekenmarkt op het Spui staan naast de ontstaansgeschiedenis ook veel foto’s. Wat opvalt: door de jaren heen lijkt er amper iets veranderd. Op andere mode en stoepstenen – de vierkante tegels zijn ergens vervangen door kinderkopjes – na, lijkt het of de tijd heeft stilgestaan op het Spui.

Bekende schrijvers

„De sfeer ís ook nog steeds hetzelfde”, zegt initiatiefnemer en boekhandelaar Molenaar (70). „Al zitten we hier nu vooral nog met grijze koppen.” Het enthousiasme onder hen is alleen maar gegroeid, omdat het gelukt is wat ze 25 jaar geleden voor ogen hielden: een ontmoetingsplaats creëren. Voor boekhandelaren, gewone lezers en verzamelaars. „Zoals de meneer die net dat boek over tuinen kocht, Tommy. Als hij over de markt loopt, roept hij: ‘Heeft iemand nog Tommyboeken liggen?’ Iedere week heeft een verkoper wel wat bewaard voor hem.”

Tot die vaste klantenkring behoren natuurlijk ook bekende schrijvers: Gerrit Komrij, Hella Haasse, Wim T. Schippers, H.J.A. Hofland. Die laatste schreef in deze krant dat „op de dag van de boekenmarkt het Spui tot de vredigste plaatsen van misschien wel heel de wereld hoort”. De meesten van die schrijvers zijn inmiddels overleden. „We zijn naar heel wat begrafenissen van vaste klanten en collega-verkopers geweest.”

Hofland schreef in NRC dat op de dag van de boekenmarkt het Spui tot de vredigste plaatsen van misschien wel heel de wereld hoort

3009AMSboeken1

„Die familiariteit maakt deze markt zo bijzonder”, vult collega-oprichter Marja Otter (58) aan. „We zijn collega’s en geen concurrenten. Ook al verkopen we allemaal hetzelfde product.” Ze gaan samen op een jaarlijks uitje, geven elkaar prijsadviezen, letten op de ander zijn kraam, kopen boeken van elkaar en halen koffie voor de buurman. Altijd aan de overkant van het Spui, bij café de Zwart of Hoppe. „Ik zie ze vaker dan mijn eigen vrienden”, zegt Otter. „Komt iemand verdrietig aangelopen, dan vraag je toch even door.” Van een echt Boekenmarkt-stel is het nooit gekomen, „maar genoeg verliefdheden hoor.”

Vier van de oorspronkelijke 25 boekhandelaren staan nog elke vrijdag op de markt, van een van hen heeft zijn zoon het inmiddels overgenomen. Vrouwen zijn altijd sterk in de minderheid geweest. Van de huidige groep zijn er vijf vrouw. Otter: „En dat is nog uitzonderlijk veel.” Volgens haar komt dat door het fysiek zware aspect van het werk. Niet het verkopen zelf, maar het op- en afbouwen van de kraam. Ieder boek moet om 7 uur ’s ochtends uit een bananendoos worden gehaald, een plekje krijgen in de kraam en na zessen weer worden ingeladen. De inspanning staat eigenlijk niet in verhouding tot de verkoop, zegt ook Molenaar. Waarom blijft hij het doen, elke vrijdag, weer of geen weer? „Dat vraag ik me ook wel eens af. Maar ja, de boeken hè? Al die bijzondere boeken. En mensen.”

7 centimeter sneeuw, 2 boeken

3009AMSboeken5

De meest bijzondere momenten kan verkoper Max van Til (61), tevens schrijver van het jubileumboekje, zo opsommen. Zoals die keer dat hij de nalatenschap van Johannes van Dam mocht overnemen. De voormalig restaurantrecensent woonde om de hoek van het Spui en kwam elke vrijdag wel even langs. „Hij bleek naast kookboeken ontzettend veel boeken over woordgebruik in zijn bezit te hebben. Dan krijg je toch een heel ander beeld van iemand. De nalatenschap van een persoon heeft een meerwaarde als je diegene hebt gekend.” Ook een deel van de boekenverzameling van Hella Haasse kwam bij hem terecht. „Ze had een geheim gangkastje met daarin allemaal boeken die in beperkte oplage waren uitgebracht.”

Maar het hoogtepunt van zijn loopbaan was de uitzonderlijke verzameling oude boeken over Amsterdam uit de 17de eeuw die hij een aantal jaren geleden kon opkopen. Een van zijn vaste klanten, een verzamelaar, nam het grootste deel weer van hem over. „Die man heeft meer dan 13.000 boeken over Amsterdam in zijn bezit.”

Andere verhalen die 25 jaar Boekenmarkt op het Spui opleverden, zijn die over de vrijdagen met extreme weersomstandigheden. Dagen waarop wel zeven centimeter sneeuw viel, en dan maar twee boeken verkopen. Maar het ergst zijn de dagen met regen en harde wind, dat het water zo onder je kraam doorvliegt.

De paardendrollen mogen ook niet ontbreken in het lijstje anekdotes. Hebben politiepaarden ’s nachts weer eens hun behoefte gedaan op het boekenplein, dan staan de antiquaren dat in de ochtend eerst op te ruimen alvorens ze hun boekenstal kunnen opbouwen.

Strenge regels, bijzondere boeken

3009AMSboeken4

In die 25 jaar tijd zijn een hoop dingen natuurlijk ook wél veranderd. Het Spui transformeerde met de komst van Singel Uitgevers, Spui 25 en boekhandels The American Book Center en Waterstones in een echt boekenplein. De kooplieden die vroeger achter hun kraam zaten, zitten nu voor in het gangpad. Paperbacks zijn vervangen door dikke kunstboeken. Literatuur door prenten. Want tweedehandsromans staan inmiddels op het internet voor slechts een paar euro te koop – het is het concurreren niet waard. Molenaar: „We maken zelfs mee dat mensen een foto maken van het boek en snel op internet opzoeken hoeveel het daar kost. Terwijl je ernaast staat!” De groeiende groep toeristen op het plein maak je ook niet blij met Nederlandse literatuur, dus verkopen de handelaren steeds meer andere producten: prenten, ansichtkaarten, boek-oorbellen en boekenleggers. Maar: het boek houdt altijd de hoofdrol.

Wat volgens initiatiefnemer Molenaar het succes van hun markt verklaart, zijn de strikte regels. Handelaren mogen alleen bijzondere boeken verkopen: geen uitverkoop, geen ramsj en alle boeken moeten apart zijn geprijsd. „Verloedering is de vijand.” Een onafhankelijke commissie keurt de kwaliteit van alle boekhandelaren en beoordeelt nieuwe kandidaten. Door de hoge kwaliteit loopt de boekenmarkt nog steeds goed, denkt Molenaar. „Zolang we bijzondere boeken blijven aanbieden, houden we het hier op het Spui nog wel even vol.”