Shimon Peres: altijd de ambitie om het verschil te maken

De oud-president en premier van Israël overleed op 93-jarige leeftijd. Hij vervulde 55 onafgebroken jaren in dienst van de staat.

Peres in november vorig jaar tijdens een interview met AP. Foto Dan Balilty / AP

Op de beroemde foto stond hij in het midden, en dat was niet geheel onterecht. Misschien nog wel meer dan Yitzhak Rabin en Yasser Arafat, die hem flankeerden, verdiende Shimon Peres de Nobelprijs voor de Vrede. De op 93-jarige leeftijd overleden politicus speelde in 1993 een doorslaggevende rol bij de totstandkoming van de Oslo-akkoorden, een in theorie historische doorbraak in het Israëlisch-Palestijnse conflict. Dat de impact van deze akkoorden uiteindelijk tegenviel, was Peres niet aan te rekenen.

Foto Jerry Lampen / Reuters

Uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede in 1994. V.l.n.r.: Yasser Arafat, Shimon Peres en Yitzhak Rabin. Foto Jerry Lampen / Reuters

De Oslo-akkoorden waren bepaald niet de enige verworvenheid in de carrière van Peres. Als de Israëlische politicus met veruit de langste adem had hij een beslissende invloed op tal van zaken die het land heden ten dage definiëren, van de kernreactor in Dimona tot het begin van de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Tussen 1959 en 2014 diende Peres onafgebroken de publieke zaak – liefst twaalf keer als minister, drie keer kort als premier en uiteindelijk, vanaf zijn 83ste, als president. Toen hij zeven jaar later afscheid nam, deed hij dat als het oudste staatshoofd ter wereld.

Het in Israël overwegend ceremoniële presidentschap kan gezien worden als erebaantje ter beloning voor zijn jarenlange inzet voor de staat – maar Peres leunde zeker niet tevreden achterover. Tot op zeer hoge leeftijd brandde bij hem de ambitie om het verschil te maken, getuige ook het feit dat hij op zijn 82ste nog de Arbeiderspartij leidde en een jaar later nog minister werd voor Ontwikkeling van de Negev en Galilea.

Foto AFP PHOTO / Paul J. Richards

Bill Clinton en Shimon Peres schudden de hand tijdens een persconferentie op 11 december 1995. Foto AFP PHOTO / Paul J. Richards

Het politieke leven van Peres, die op 2 augustus 1923 als Szymon Perski ter wereld kwam in het Poolse Wiszniew, thans Visjneva in Wit-Rusland, en die in 1934 met zijn ouders naar Tel Aviv in het toenmalige Britse mandaatgebied Palestina emigreerde, stond in het teken van zijn eeuwige rivaliteit met Yitzhak Rabin. Ook al werden ze met betrekking tot ‘Oslo’ in één adem genoemd, in werkelijkheid waren Peres en Rabin aartsvijanden. Toen Rabin in 1977 na een fraudeschandaal moest aftreden – zijn vrouw bleek tegen de regels in een buitenlandse bankrekening te hebben – verdacht hij Peres ervan de betrokken journalist te hebben ingelicht. Enkele jaren later werd Peres door Rabin in diens memoires een ,,onvermoeibare intrigant” genoemd.

Zoals wel vaker in zijn carrière was Peres precies daar waar hij moest zijn om geschiedenis te maken.

Het had vanwege deze rivaliteit zelfs niet veel gescheeld of Peres was nooit bij de Oslo-akkoorden betrokken geweest. Toen Rabin in 1992 premier werd, stelde hij Peres alleen aan als minister van Buitenlandse Zaken omdat hun partij daarop stond. En het liefst had Rabin zijn tegenstrever buiten de onderhandelingen met de Palestijnen gehouden. Maar zoals wel vaker in zijn carrière was Peres precies daar waar hij moest zijn om geschiedenis te maken.

Dat talent openbaarde zich al in de jaren vijftig, toen Peres zich als begindertiger had opgewerkt tot een vertrouweling van premier Ben-Gurion. In 1954 werd de jongeling benoemd tot directeur-generaal op het ministerie van Defensie, in welke hoedanigheid hij mee mocht naar Parijs voor gesprekken over een aanval op Egypte. Maar in de schorsing van de vergaderingen bereikte Peres iets veel belangrijkers: overeenstemming met de Fransen over het bouwen van een kernreactor in de zuidelijke Negev-woestijn. Dat Israël vandaag de dag een kernmacht is, iets wat overigens nooit formeel is toegegeven, heeft het dus te danken aan de ambitieuze raspoliticus die Peres toen al was.

55 jaren onafgebroken in dienst

Als beloning voor zijn daden werd Peres in 1959 benoemd tot staatssecretaris van Defensie. Het zou het begin worden van 55 onafgebroken jaren in dienst van de staat. Drie keer was Peres leider van de centrum-linkse Arbeiderspartij, twee keer ging hij mee met een doorbraakpartij in het centrum – in 1965 met Ben-Gurion naar Rafi en in 2005 met Ariel Sharon naar Kadima. Even zo vaak keerde hij weer terug bij de moederpartij.

De lengte van Peres’ politieke carrière is op zichzelf al verbluffend, maar opmerkelijker nog is dat het een bijzonder lange diensttijd is voor een politicus die zelden tot nooit een verkiezing won. Altijd als het erom spande, zij het binnen zijn eigen partij of voor de algemene verkiezingen, legde Peres het af.

Foto REUTERS / Baz Ratner

Shimon Peres met paus Franciscus tijdens een welkomstceremonie op Ben Gurion international airport in Tel Aviv in mei 2014. Foto REUTERS / Baz Ratner

Dat begon in 1974, toen hij het voor de eerste maal opnam tegen Rabin om het lijsttrekkerschap van de Arbeiderspartij, die sinds 1948 onafgebroken aan de macht was geweest. Peres gold als hyperintelligente bureaucraat, Rabin genoot het voordeel van een verleden als generaal tijdens de Zesdaagse Oorlog. Rabin won nipt, net als drie jaar later. Toen Peres alsnog lijsttrekker werd nadat Rabin wegens fraude was afgetreden, verloor de Arbeiderspartij voor het eerst sinds de oprichting van de staat Israël de verkiezingen van het rechtse Likud, een beweging die al dertig jaar onder leiding stond van Menachem Begin.

Basis van kolonistenbeweging

Zelfs in 1996, toen Peres na de moord op Rabin electoraal alles mee had, verloor hij de verkiezingen, van Benjamin Netanyahu. Als het op het winnen van algemene verkiezingen aankwam, schrijft politicoloog Ahron Bregman in zijn boek A History of Israel, ,,leken de kaarten altijd in Peres’ nadeel geschud”. Binnen een paar weken na aankondiging van de verkiezingsdag verloor Peres zijn immense voorsprong in de peilingen, vooral door toedoen van hevige bomaanslagen. Ook liet hij het leger hard terugslaan tegen Hezbollah, waarbij per ongeluk 105 schuilende burgers werden gedood. Dit was ,,een verschrikkelijke klap voor zijn prestige, zowel binnen als buiten Israël”, aldus Bregman.

,,In plaats van over te komen als een sterke man, leek hij nu juist incapabel om het leger te leiden.”

De enige keer dat Peres wel de algemene verkiezingen wist te winnen, in 1984, wist hij weer geen linkse coalitie te smeden. Hij besloot tot een regering met Likud waarin hij het premierschap afwisselde met Yitzhak Shamir.

Inhoudelijk vocht Peres jarenlang de strijd uit met Likud over de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Waar Likud ze altijd wilde uitbreiden, zocht Peres tevergeefs naar manieren om de rem erop te zetten. Toch was het Peres die aan de basis had gestaan van de kolonistenbeweging. In december 1975 gaf hij, toen minister van Defensie, toestemming aan kolonisten om zich ‘tijdelijk’ te vestigen in een militair kamp. Vanaf daar werden ze naar een andere locatie op de Westelijke Jordaanoever verplaatst. Daar zijn ze nooit meer weggegaan.

‘Massaproductie van creatieve plannen’

Tijdens de Oslo-onderhandelingen openbaarde zich bij Peres weer eens wat zijn biograaf Michael Bar-Zohar omschreef als zijn neiging naar een ,,massaproductie van creatieve plannen en ideeën”, die soms ontaardden in vergezochte fantasieën. De onderhandelingen waren in december 1992 begonnen als een apolitieke bijeenkomst van een PLO-beambte en een Israëlische hoogleraar. Pas toen zij een aantal basisprincipes hadden uitgewerkt, werden de politici erbij betrokken. Hierbij stond Peres voorop.

Telefonisch kraakten hij en Arafat enkele harde noten, onder meer over de vraag wie de controle zou krijgen over de grensovergangen tussen toekomstig Palestijns gebied en de buurlanden Egypte en Jordanië. Afgesproken werd dat de grenspassages ‘gecoördineerd’ zouden worden. Ook was Peres, samen met Arafat, verantwoordelijk voor het opdelen van de Westelijke Jordaanoever in drie regio’s – A, B en C – met verschillende Israëlische en Palestijnse bevoegdheden. Deze constructie was bedoeld als tijdelijk, maar geldt nog steeds. De Palestijnen, die de constructie inmiddels als bijzonder nadelig ervaren, vervloeken Peres er nog steeds om.

Foto AP Photo/Susan Walsh

De Amerikaanse president Barack Obama eert Shimon Peres met de presidentiële Medal of Freedom in 2012. Foto AP Photo/Susan Walsh

Ook in eigen land heeft Peres nooit de populariteit genoten die je zou verwachten bij een politicus met zijn staat van dienst. Bregman noemt als zijn belangrijkste gebrek dat hij ,,elk gevoel behalve vertrouwen” opriep. ,,In de ogen van veel Israëliërs was Peres een grillige, manipulatieve, principeloze en onbetrouwbare politicus, die loyaliteit steevast beloonde met ontrouw.”

Het verschil met de internationale appreciatie voor Peres kon niet groter zijn. Zeker in zijn laatste jaren gold hij als een elder statesman die, onder meer met zijn Peres Center for Peace in Jaffa, de belichaming was van het Israëlische kamp dat, ondanks alles, naar vrede met de Palestijnen bleef streven. Ook al heeft Peres met zijn neus boven op vrijwel de gehele Israëlische geschiedenis gezeten, die ultieme bekroning is uitgebleven.