Wat weten we nu over de crash van MH17?

Drie vragen over het strafrechtelijk onderzoek. Wie is verantwoordelijk voor de MH17-ramp? Het internationale onderzoeksteam is verder dan gedacht, bleek woensdag.

Het Joint Investigation Team bij de presentatie van de eerste resultaten van het strafrechtelijk onderzoek naar de crash van vlucht MH17, woensdag in Nieuwegein. Foto Jerry Lampen/ANP

Het beeld wordt langzaam scherper. Dat is de indruk van de vorderingen in het strafrechtelijk onderzoek naar de crash van de MH17.

De conclusies die het OM woensdag in Nieuwegein presenteerde zijn op zich niet verrassend. Ja: vlucht MH17 van Malaysia Airlines werd op 17 juli 2014 neergehaald met een Boek-raket. En inderdaad: dat wapensysteem was afkomstig uit Rusland.

De waarde van de presentatie van de Rotterdamse hoofdofficier Fred Westerbeke en recherchechef Wilbert Paulissen lag in de onderbouwing van deze stellingen. Het internationale onderzoeksteam beschikt over een overweldigende hoeveelheid bewijs: niet alleen uit forensisch onderzoek en telefoontaps, maar ook uit verklaringen van getuigen – onder wie een directbetrokkene. En hoewel hoofdofficier Westerbeke de vragen hierover zorgvuldig uit de weg ging, is nu één ding duidelijk: het Joint Investigation Team (JIT) is verder dan gedacht in het onderzoek naar de vraag wie verantwoordelijk is voor de ramp, die 298 levens eiste.

1| Met welke nieuwe bewijzen kwam het JIT?

Bijna een jaar geleden presenteerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid een gedetailleerd rapport over de oorzaak van de ramp. De conclusie van het OM dat de Boeing 777 is neergehaald met een Boek-raket uit de „9M38-serie” is daarom niet zo opzienbarend. Veel belangrijker is dat het JIT „onomstotelijk” aantoont dat die raket is afgevuurd vanaf een graanveld bij het gehucht Pervomajski, even ten zuiden van de plaats Snizjne. Die plek was toen in handen van pro-Russische separatisten.

De locatie bij Pervomajski was al veel eerder in beeld gekomen, onder meer door werk van het werk van journalisten en onderzoekscollectief Bellingcat – ook een verslaggever van NRC was op de plek. Maar het JIT heeft, zo blijkt nu, een grote hoeveelheid materiaal verzameld die iedere twijfel uitsluit.

Getuigen hebben gezien hoe de Boek-lanceerinstallatie (een zogeheten Telar) positie koos in het graanveld. Getuigen hebben ook de lancering gezien. Het rookspoor was „wit, erg dik, en erg lang”, zo vertelden ze. Het forensisch onderzoek sluit daarbij aan. De afgelopen twee jaar werd op internet uitputtend gediscussieerd over een foto die een witte streep aan de hemel laat zien. Naar nu blijkt zijn er nóg twee foto’s die dat rookspoor laten zien. En o ja: één van de separatisten die betrokken waren bij het transport van het Boek-syteem belde vanuit de buurt van het graanveld: een gsm-mast in de buurt pikte het signaal van zijn telefoon op. De pro-Russische rebellen, zo werd woensdag pijnlijk duidelijk, hadden geen benul van veilige communicatie: ze liepen, zo lijkt het, de hele dag te kletsen over een onveilige telefoonlijn.

Het JIT heeft in totaal 150.000 afgetapte telefoongesprekken verzameld. Een deel daarvan werd al openbaar gemaakt, door de Oekraïense geheime dienst SBOe en door het JIT zelf. Maar recherchechef Paulissen liet woensdag ook twee nieuwe, onthullende gesprekken horen. En dat is slechts een fractie van de 3.500 gesprekken die door het JIT ‘relevant’ zijn bevonden en in het strafdossier zijn gestopt.

En doordat de mobiele telefoons contact maakten met de zendmasten onderweg, kan het JIT de route van de Boek bijna tot op de minuut volgen. Politiechef Paulissen liet het zien, in een gelikte animatie van circa tien minuten.

Lees ook Fatale Boek-raket kwam sissend over de bomen, een reportage van onze correspondent vanaf de vermoedelijke lanceerplek

2| Hoe zit het met andere versies van de gebeurtenissen, zoals de Russen die hebben gepresenteerd?

Naarmate het onderzoek zich voortsleepte, rezen steeds meer vragen. Kamerleden eisten opheldering over het ontbreken van zogenoemde ‘primaire’ radarbeelden – zowel Oekraïne als Rusland liet weten daar niet meer over te beschikken. Velen vroegen zich af waarom de Amerikanen – die meteen met de vinger naar Moskou wezen – niet over de brug kwamen met satellietopnamen. Welnu: dat hebben de VS gedaan. De Nederlandse inlichtingendienst MIVD heeft inzage gehad in ‘staatsgeheime’ informatie van hun Amerikaanse collega’s; een verslag dat daarvan is gemaakt kan ook in de rechtszaal worden gebruikt.

Ook van het radarfront is er nieuws: het JIT heeft de beschikking gekregen over primaire radarbeelden van een Oekraïense legerradar in het veld. Bovendien hebben de Russen aangekondigd om – alsnog – met extra radarinformatie te komen. Maandag gaf het Russische ministerie van Defensie alvast een persconferentie: op de beelden, zo zei Moskou, was niet te zien dat er vanuit de buurt van Pervomajske een raket naar de MH17 vloog – bewijs voor de Russische stelling dat de separatisten niets te maken hadden met de crash. Die conclusie liet recherchechef Paulissen van zich af glijden: „Afwezigheid van bewijs is geen bewijs van afwezigheid.”

In de afgelopen twee jaar hebben de Russen steeds weer andere versies van de ramp in de wereld gebracht. Al die versies kunnen nu worden geschrapt. MH17 werd niet neergehaald door een Oekraïens gevechtsvliegtuig, en niet beschoten door een Oekraïense Boek-installatie bij het plaatsje Zarosjtsjenske, zoals het Russische defensieconcern Almaz Antey beweerde op basis van eigen berekeningen. Het OM heeft twee locaties bij Zarosjtsjenske onderzocht. Trouwens: op 17 juli was dat plaatsje niet in handen van het Oekraïense leger, maar van de separatisten. De rebellen bevestigen het zelf, in een van de vele getapte gesprekken.

3| Worden de schuldigen gepakt?

Westerbeke zei woensdag dat er nog geen verdachten zijn in de zaak-MH17. De hoofdofficier van het Landelijk Parket wilde niet meer zeggen dan wat hij al eerder liet weten: het JIT heeft een groep van zo’n honderd betrokkenen in beeld.

Een detail in de presentatie verraadt echter dat het JIT meer weet over eventuele verdachten. Er is een verklaring van „een separatist, die betrokken was bij het afvoeren van de Boek-Telar”. Het kan haast niet anders of deze kroongetuige heeft inmiddels ook andere namen genoemd. Het OM herhaalde een oproep aan eventuele getuigen om zich te melden.

Toch gaat het vervolg een zaak worden van lange adem, waarschuwde Westerbeke. Zo wil het JIT weten waaróm de fatale raket werd afgevuurd. Een vergissing? In opdracht?

Westerbeke: „We hebben tapgesprekken waaruit je kunt afleiden dat er personen verrast waren over wat er was gebeurd. Maar of dat geldt voor iedereen die bij de operatie betrokken was, weten we niet. [...] Was het bewust? Wie heeft de opdracht gegeven? Naar het antwoord op die vragen zijn we op zoek.”