‘De Turkije-deal heeft geen enkel effect’

Het omstreden akkoord met Turkije is niet de oplossing voor een beter Europees asielbeleid, zegt hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer.

Moet de EU met landen als Egypte en Tunesië, en misschien zelfs met ook Libië, proberen migratie-akkoorden te sluiten die lijken op de deal met Turkije? De Europese Commissie zei woensdag dat de deal met Turkije effectief is en heeft geleid tot een daling van het aantal migranten naar Europa.

Dat is een misvatting, zegt Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht in Amsterdam. In een blog op de migratiesite van Oxford University laat hij aan de hand van cijfers van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zien dat de daling al was begonnen voordat de deal werd gesloten. Bovendien is het huidige aantal migranten van Turkije naar de Griekse eilanden iets hoger dan vóór de zomer van vorig jaar.

290916bui_turkijedeal

Na de piek in september en oktober vorig jaar „had de daling al ingezet”, ruim voordat eind maart van dit jaar een akkoord met Turkije werd gesloten, zegt Spijkerboer in een telefonische toelichting. De dalende lijn werd zelfs niet onderbroken door een toeloop vlak voor het ingaan van de deal, op 26 maart.„Je ziet geen enkel effect van die deal.”

De afspraken met Turkije zijn omstreden. Turkije belooft strengere controle en opname van migranten die worden teruggestuurd. In ruil daarvoor krijgt Ankara uit Brussel geld voor de opvang van vluchtelingen. Bovendien heeft de EU beloofd voor iedere teruggestuurde migrant een vluchteling op te nemen die al in Turkije is – een afspraak die tot op heden maar mondjesmaat is uitgevoerd.

Fundamentele waarden

Critici hebben gezegd dat de EU zijn bedenkingen over persvrijheid en mensenrechten in Turkije inslikt om het akkoord niet in gevaar te brengen. „Het werkt niet, en we betalen er een hoge prijs voor omdat we fundamentele waarden opgeven”, zegt Spijkerboer. Hij concludeert in zijn blog:

„Regeringen moeten er niet op vertrouwen dat maatregelen als het akkoord tussen de EU en Turkije effect hebben bij hun doel om migratie te beheersen. (…) Als vluchtelingendeals als die tussen de EU en Turkije niet bijdragen aan de vervulling van Europese beleidsdoelen, maar juist zulke negatieve gevolgen hebben, kan de EU zich dan niet beter bedenken voor ze te sluiten?”

Vraag blijft wat die schommeling van vorig jaar dan heeft veroorzaakt. Merkels uitnodigende ‘Wir schaffen das’? Spijkerboer heeft dat apart onderzocht. „Daarover ben ik minder stellig.” Merkels veelbesproken uitspraak, eind augustus 2015, „kwam aan het einde van een al langer durende stijging van het aantal asielaanvragen en kan die dus niet goed veroorzaakt hebben”, concludeert hij.

Als er al een effect van Merkels uitspraak is geweest, was het dat asielzoekers in de EU vooral probeerden naar Duitsland te komen. Maar, schrijft hij zijn blog:

„Het is onwaarschijnlijk dat de piek in het aantal asielzoekers en vluchtelingen in Europa in verband stond met ‘Wir schaffen das’.”

Geweld in Syrië

Als de stijging niet het gevolg is van Merkels ‘Wir schaffen das’, en de daling niet het gevolg is van het akkoord met Turkije, wat kan dan de verklaring zijn van het hoge aantal asielzoekers dat vorig jaar naar Europa kwam? Hier formuleert Spijkerboer „een hypothese”, met daarbij meteen de waarschuwing dat er niet één factor is die alles verklaart.

Voor Syrische vluchtelingen, de grootste groep vorig jaar, is het geweld in Syrië waarschijnlijk de eerste verklaring. Maar paradoxaal genoeg kan de stroom Syrische asielzoekers zijn toegenomen juist omdat het voor hen moeilijker is geworden om te reizen. „Europa heeft derde landen zo ver gekregen dat ze hun grenzen sloten voor Syriërs, zodat die helemaal klem kwamen te zitten”, zegt hij.

„Turkije, Libië, Tunesië en Algerije hadden aanvankelijk geen visumplicht voor Syriërs, die is rond 2013, 2014 ingevoerd.”

Syriërs zochten een uitweg. In reactie op die vraag bloeide langs de Turks-Griekse Balkanroute snel een smokkelnetwerk op. Maar dat nieuwe aanbod was ook weer aantrekkelijk voor mensen uit andere landen, als Pakistan en Afghanistan.

Spijkerboer komt tot een aantal interessante conclusies:

De grenzen openhouden betekent niet dat er vanzelfsprekend meer vluchtelingen komen (met als impliciete voorwaarde dat alle landen hieraan meedoen). De harde taal die in sommige landen te horen is, leidt niet tot minder vluchtelingen als geheel naar EU, maar wel tot een andere verdeling over de lidstaten.

Als zijn hypothese over de oorzaken van de schommelingen correct is, schrijft hij:

„Dan impliceert dit dat onder zekere omstandigheden Europees beleid de plank volledig kan misslaan en mogelijk leidt tot meer migratie en doden aan de grens, in plaats van minder.”