Toch maar weer dienstplicht in Zweden?

Dienstplicht in Zweden

Na de val van de Muur in 1989 leek de dienstplichtige soldaat op zijn retour. Maar hoelang nog? Woensdag presenteert het neutrale Zweden het plan om de dienstplicht weer in te voeren.

Zweedse soldaten patrouilleren eerder deze maand bij Foto Soren Andersson/EPA

Het altijd zo neutrale Zweden presenteert woensdag een plan waardoor het land waarschijnlijk de dienstplicht weer invoert. Dat klinkt heftiger dan het is. „Het wordt niet zo verplicht als in mijn tijd, hoor”, zegt Peter Mattsson, docent aan het Zweedse Nationale Defensiecollege, meteen. Hij werd, net als andere Zweedse mannen, opgeroepen op zijn achttiende. „De Koude Oorlog speelde toen nog.”

Sommigen vonden het onzin, die dienstplicht, maar de meesten waren positief. Je leerde hier dingen te doen waar je geen zin in had, zegt Mattsson. „In het leger werd je van een jongen een man.” Nu is dat volgens hem anders. „Het leger is ongemotiveerd. Mensen die niet weten wat ze anders moeten, gaan bij het leger.” Andere westerse landen kennen dit probleem volgens hem ook.

„En dan heb je hier nog het toenemende gevaar van de Russen…”

Ongemotiveerd

Van 1901 tot 2010 kende het land de militaire dienstplicht. Mannen tussen de 18 en 47 jaar oud moesten zich melden voor het leger. In 2009 werden uiteindelijk zo’n 7.000 mannen geselecteerd, vertelt oud-oorlogscorrespondent Johanne Hildebrandt, columnist voor het Zweedse Svenska Dagbladet. „Veel te weinig.”

De regering wilde een gemotiveerder beroepsleger en besloot de opkomstplicht op te schorten. „Het bleek geen succes. Ze kregen ook te weinig betaald”, zegt Hildebrandt. Het leger telt nog maar 5.700 vaste beroepssoldaten en 8.000 officieren.

De linkse regering van premier Löfven stelde vorig jaar voor om het defensiebudget voor het eerst in twintig jaar tijd niet te verlagen, maar te verhógen. Ook stelde de regering een commissie in die de herinvoering van de dienstplicht moest onderzoeken.

Het plan dat de regering deze woensdag presenteert, moet in 2019 ingaan. De professionele werving van rekruten blijft bestaan, zo is al duidelijk. Ook wordt de opschorting van de dienstplicht opgeheven. Met één groot verschil ten opzichte van vroeger: ook meisjes worden voortaan op 17-jarige leeftijd opgeroepen.

Alleen wie gemotiveerd is

Hoeveel mensen ieder jaar uiteindelijk worden geselecteerd is nog niet duidelijk, vertelt Hildebrandt. „Uiteindelijk zullen toch de mensen worden gekozen die zelf gemotiveerd zijn om in het leger te gaan. Ik kan me niet voorstellen dat het een dwingend karakter krijgt.”

„De nieuwe dienstplicht moet een breder deel van de samenleving aantrekken”, legt Mattsson verder uit. Ook hij benadrukt dat alleen de mensen die écht willen in dienst moeten. „Ze worden alleen extra gestimuleerd”, zegt hij. „Ze krijgen dan een basistraining van acht tot negen maanden en kunnen daarna als beroepssoldaat met een tijdelijk contract aan de slag. Daarna kunnen ze doorstromen en officier worden.”

Met Pasen 2013 voerden zes Russische gevechtsvliegtuigen een schijnaanval uit op Stockholm en het zuiden van Zweden.

De Zweden zien de herinvoering van de dienstplicht wel zitten: 70 procent van de bevolking steunt het plan, zo bleek uit een peiling begin dit jaar. Mattsson kan daar wel om lachen.

„Dat is best veel voor een land dat voor het laatst oorlogvoerde in 1815.”

Russische dreiging

Hoewel het Scandinavische land al meer dan twee eeuwen jaar vrede kent, weten de Zweden heel goed dat ze er op defensiegebied niet goed voor staan. De afgelopen jaren is Zweden meermaals in verlegenheid gebracht, vooral door acties van Russische kant.

Met Pasen 2013 voerden zes Russische gevechtsvliegtuigen een schijnaanval uit op Stockholm en het zuiden van Zweden. Ze vlogen over de Oostzee richting het Zweedse luchtruim. De Zweedse luchtmacht greep niet in. Twee F-16’s van NAVO-lid Denemarken deden dat wel. De luchtmacht en de minister van Defensie stonden voor schut.

Kort daarvoor had een Zweedse militair al gewaarschuwd dat de nationale defensie bij een invasie hooguit een week zou standhouden.

Een jaar later werd het weer ongemakkelijk, toen een mysterieuze onderzeeër zich in de Zweedse territoriale wateren zou bevinden. Defensie-experts vermoedden dat het om een Russische onderzeeër ging. Moskou ontkende, maar de gebeurtenissen leidden wel tot spanning in de regio.

280916bui_dienstplicht

Annexatie van de Krim

De grootste schrik was de Russische annexatie van de Krim en de oorlog in Oekraïne. De van oudsher neutrale houding van de Zweden is daardoor gaan verschuiven. Eerder deze maand werd bekend dat de 150 Zweedse militairen die trainden op Gotland – een eiland in de Oostzee, vlakbij Rusland – daar permanent zullen blijven. Ook heeft het land zijn samenwerking met onder meer het Verenigd Koninkrijk, Finland, Denemarken verstevigd, net als die met de NAVO. Zweden is zelf geen lid van het Noord-Atlantische bondgenootschap.

Hoe reëel is de Russische dreiging nu eigenlijk voor de Zweden? „De annexatie van de Krim en wat de Russen nu in Oekraïne doen gaat in tegen het internationaal recht, dus natuurlijk voelen buurlanden ook een spanning”, zegt de Brit Keir Giles, die onderzoek doet naar de rol van Rusland op het vlak van internationale veiligheid. „De Russen hebben nu een aantal keer gemerkt dat het gebruik van militaire macht tegen andere landen slechts kleine gevolgen voor henzelf had. Kijk naar de rol van Rusland in Georgië in 2008, maar ook naar de interventie in Syrië.”

Volgens Giles zal Zweden nooit direct slachtoffer worden van Russische agressie, maar kan het wel betrokken raken bij een conflict.

„Rusland is in conflict met het Westen, geleid door de NAVO. Ook al is Zweden geen lid van die club, als er iets gebeurt gaat het er direct last van krijgen.”

Zal het Zweedse plan de Russen juist niet meer uitdagen? „Nee, integendeel”, denkt Giles. „Poetin heeft eerder gezegd dat het tonen van zwakte hem in verleiding brengt.” Ook Peter Mattsson van het Zweedse Nationale Defensiecollege vindt het goed dat Zweden zijn militaire positie versterkt.

„Mijn analyse is dat ook Rusland stabiliteit wil in de regio. Als Zweden zelf zijn grondgebied goed beschermt, heeft het geen hulp van de NAVO nodig en voelt Rusland zich ook minder bedreigd. Eigenlijk is het een win-win-winsituatie.”