‘Falen van deal met Turkije is geen optie’

Vluchtelingen Blijft de vluchtelingenafspraak met Turkije overeind? De Europese Commissie denkt van wel. Anderen zijn pessimistisch.

Foto Louisa Gouliamaki/AFP

Houdt de vluchtelingendeal tussen Turkije en de EU stand? De voortekenen stellen niet gerust. In juni kwamen dagelijks gemiddeld 47 vluchtelingen aan op de Griekse eilanden, intussen 94. De spanning in de opvangkampen is te snijden. Vorige week braken op Lesbos rellen uit en gingen tenten in vlammen op.

Toch vindt de Europese Commissie, die deze woensdag een derde voortgangsrapportage over de deal publiceert, pessimisme onterecht. „De overeenkomst werkt”, zegt Maarten Verwey, de Nederlandse EU-ambtenaar die in Griekenland toeziet op de uitvoering. Ja, er komen weer meer mensen aan, maar de „10.000 op één dag” van vóór 21 maart, de aftrap van de deal, behoren tot het verleden. Sindsdien zijn elf mensen verdronken in de Egeïsche Zee, nog steeds te veel, maar veel minder dan de honderden doden van vorig jaar.

De na de couppoging in juli verder opgelopen spanningen met Turkije hebben de zaken bemoeilijkt, maar niet onoverkomelijk. „Ik heb geen aanwijzingen dat de Turken willen weglopen”, zegt Verwey.

„Iedereen heeft er te veel belang bij om de overeenkomst te laten slagen.”

Gerald Knaus, van denktank European Stability Initiative (ESI) en geestelijk vader van de Turkije-deal, is minder enthousiast. Hij vreest dat de overeenkomst elk moment kan klappen omdat er nog steeds veel meer mensen aankomen dan er worden teruggestuurd naar Turkije. „De trend is duidelijk en zorgwekkend”, reageert hij.

Lees ook dit interview uit februari van dit jaar met Gerald Knaus: Het ‘plan Samsom’ was eigenlijk van hem. En dit is wat hij echt denkt

Obstakels zijn er genoeg, erkent ook de Commissie. Sinds 21 maart worden vluchtelingen die nog aankomen op Griekse eilanden in principe teruggestuurd naar Turkije. Maar dat kan niet zomaar: iedereen heeft recht op een procedure. Daar rolt een besluit uit, waartegen beroep kan worden aangetekend. Het resultaat: vrijwel niemand die deze weg bewandelt, is al teruggebracht naar Turkije.

Teruggebracht

Gebeurt er dan niets? Toch wel. Dit jaar zijn volgens de Commissie uit héél Griekenland wel degelijk zo’n 6.500 vluchtelingen teruggebracht naar hun thuisland of naar Turkije. Maar het gaat daarbij vooral om niet-Syriërs die weinig kans maken op asiel in de EU, de uitzichtloosheid beu zijn en vrijwillig besluiten te vertrekken. Op de eilanden alleen, waarop de Turkije-deal betrekking heeft, liggen die aantallen beduidend lager: sinds maart vertrokken 578 migranten vrijwillig, onder wie 53 Syriërs. Kortom: het overgrote deel van de 13.863 vluchtelingen op de eilanden wacht af – en die groep groeit alleen maar.

De Commissie ziet belangrijke lichtpuntjes: zo begint het ambtelijke apparaat dat nodig is om alle procedures af te wikkelen op stoom te komen. De Griekse asieldienst zou intussen 40 medewerkers ter plaatse hebben, en in oktober wordt dat aantal verdubbeld. Zij worden bijgestaan door EU-asielagentschap EASO.

Al met al zijn er tot nu toe een dikke 3.000 interviews afgenomen, maar de conclusies daarvan lopen zeer uiteen. Ruwweg komt eenderde in aanmerking voor gezinshereniging – terugsturen kan niet, en er wordt overwogen om deze mensen over te brengen naar het Griekse vasteland, om de druk op de eilanden te verminderen. De volgende duizend hebben op basis van internationale ‘kwetsbaarheidscriteria’ (alleenstaande moeders, slachtoffers van geweld of marteling) kans op asiel – en dat vereist meer onderzoek. Alleen van de laatste duizend is vastgesteld dat ze kunnen worden teruggestuurd.

Bottleneck

Veel van hen gaan in beroep en daar zit de grootste bottleneck van het hele proces: de Griekse beroepscommissies. Tot nu toe hebben die volgens de officiële cijfers 390 zaken afgehandeld, waarbij 65 keer het beroep werd afgewezen – in alle andere gevallen kregen vluchtelingen gelijk. Maar het aantal afwijzingen neemt de laatste weken wel snel toe, en de Commissie ziet daar een trendbreuk in. Maar Knaus van denktank ESI vindt dat er te vroeg wordt gejuicht en verwijt Brussel „blindheid”.

Ook over de herverdeling (‘relocatie’) van vluchtelingen vanuit Griekenland naar andere EU-landen is de Commissie niet zo somber. De teller staat op ongeveer 5.000. Het oorspronkelijke streefcijfer, op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis, was 66.000, maar zoveel vluchtelingen zijn er helemaal niet in Griekenland. Het zijn er 60.000 en volgens de Commissie komt van hen uiteindelijk slechts eenderde in aanmerking voor relocatie.