Amerikanen tarten Saoedi-Arabië

Nasleep 9/11 De senaat geeft nabestaanden van 9/11 mogelijk de kans de Saoedische regering aan te klagen. Een breuk met Riad dreigt.

De Saoedische koning Salman, een jaar geleden op bezoek in het Witte Huis bij president Obama. Foto Olivier Douiliery / Bloomberg

Durft het Amerikaanse Congres door te bijten en een diplomatieke crisis met Saoedi-Arabië te ontketenen? Het Congres stemt deze woensdag opnieuw over een omstreden wet die de familie van slachtoffers van 9/11 in staat stelt de Saoedische regering aan te klagen. De uitslag kan grote gevolgen hebben voor de relatie tussen de VS en zijn belangrijkste Arabische bondgenoot in het Midden-Oosten.

De wet werd dit voorjaar al goedgekeurd door de Senaat, en vorige week tot verrassing van velen ook door het Huis van Afgevaardigen. Het Congres kwam hiermee tegemoet aan langlopende vermoedens dat de daders van 9/11 steun kregen van leden van de Saoedische regering. Vijftien van de negentien kapers waren Saoediërs. De aantijgingen worden door Saoedi-Arabië stellig van de hand gewezen.

President Obama heeft de wet vrijdag getorpedeerd met een veto. In een verklaring stelde hij dat de wet lang bestaande principes van internationale immuniteit ondermijnt. En hij waarschuwde dat andere landen „wederkerig” kunnen reageren en hun rechtbanken jurisdictie kunnen geven om Amerikaanse diplomaten, militairen en bedrijven aan te klagen.

De vraag is of de Congresleden zich hierdoor laten overtuigen. Om een veto ongedaan te maken, is een tweederde meerderheid nodig in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden, die beide een Republikeinse meerderheid hebben. Voorstanders van de wet zeggen dat ze in beide kamers genoeg stemmen hebben. Het zou de eerste keer zijn dat een veto van Obama wordt vernietigd.

In dat geval zou de relatie met Saoedi-Arabië zware averij oplopen. De Saoedische minister van Buitenlandse Zaken Adel al-Jubeir waarschuwde Congresleden vorige week dat zijn regering goedkeuring van de wet ziet als een vijandige actie. Eerder dit jaar dreigde hij dat Saoedi-Arabië voor honderden miljarden aan bezittingen in de VS zou verkopen als de wet wordt aangenomen.

Toenemende wrevel

Het is tekenend voor de toenemende wrevel tussen de oude bondgenoten. Saoedi-Arabië voelt zich al langer in de steek gelaten door president Obama. Hij zag op het laatste moment af van een vergeldingsaanval op het Syrische regime na de gifgasaanval op buitenwijken van Damascus. De Saoediërs wilden niets liever dan dat hun vijand Assad ervan langs zou krijgen. En nog veel erger: Obama ging in op de avances van aartsrivaal Iran en sloot een akkoord over diens nucleaire programma.

Tegelijkertijd neemt de kritiek vanuit de Democratische én de Republikeinse partij op Saoedi-Arabië toe. Bijvoorbeeld vanwege de export van zijn streng-orthodoxe stroming in de islam, het wahabisme, dat in verband wordt gebracht met de opkomst van de terreurgroep Islamitische Staat in Syrië en Irak. Het is Congresleden niet ontgaan dat IS aanvankelijk Saoedische schoolboeken gebruikte totdat het zijn eigen lesstof kon uitgeven. En van de twaalf boeken van islamitische geleerden die door IS zijn herdrukt, zijn er zeven van de hand van Mohammed ibn Abd al-Wahhab, de stichter van het wahabisme.

Zelfs president Obama haalde in een interview met The Atlantic uit naar de wijze waarop Saoedi-Arabië onrust stookt in het Midden-Oosten en proxy-oorlogen voert. Toch steunde hij de Saoedische interventie in Jemen, om zijn bondgenoot niet te veel van zich te vervreemden. Maar in het Congres is er groeiende kritiek op het verwoestende Saoedische optreden in Jemen – met Amerikaanse militaire steun en Amerikaanse wapens. Want één op de drie Saoedische luchtaanvallen treft een burgerdoel, zoals een school, markt, ziekenhuis of moskee. Dit blijkt uit onderzoek van het Jemen Data Project, een groep onafhankelijke academici en experts, dat The Guardian publiceerde.

Lees ook deze column van Midden-Oostencommentator Carolien Roelants: Strookt oorlog in Jemen met westerse belangen?

Machtige vrienden

Toch heeft Saoedi-Arabië nog altijd machtige vrienden in Washington. Het land geeft jaarlijks miljarden dollars uit aan prominente Amerikaanse pr-firma’s en lobbykantoren, zoals Edelman en de Podesta Group, die toegang hebben tot de hoogste kringen. De Podesta Group is een lobbyfirma die is opgericht door Tony Podesta, een grote fondsenwerver van de Democraten. De website The Intercept onthulde dat de Saoedische ambassade in Washington onder meer de broer van Hillary Clintons campagnevoorzitter inhuurt, evenals de leider van een van de grootste Republikeinse Super PAC’s, organisaties die geld inzamelen, en een advocatenkantoor dat nauwe banden heeft met de regering van Obama

Ook geeft Saoedi-Arabië veel geld aan de financiering van onderzoekscentra en leerstoelen aan Amerikaanse universiteiten, waaronder de meest elitaire zoals Harvard en Georgetown. Dit heeft kritiek lange tijd gesmoord en onderzoek ontmoedigd naar de effecten van de verspreiding van het wahabisme, zei William McCants, een onderzoeker van Brookings Institution, tegen The New York Times.

Toen Saoedi-Arabië de oorlog in Jemen begon, lanceerden zijn lobbykantoren en pr-firma’s een geraffineerde pr-campagne in Washington. Er waren copieuze galadiners met politici en zakenlieden, en gelikte websites die het Saoedische optreden in een positief daglicht stelden. Hoeveel invloed de campagne heeft gehad, is moeilijk te zeggen. Maar ondanks de kritiek op de oorlog in Jemen stemde het Congres vorige week in met de verkoop van wapens (ter waarde van 1,2 miljard dollar) aan Saoedi-Arabië. Een voorstel de deal te blokkeren, vanwege zorgen dat Saoedi-Arabië oorlogsmisdaden begaat met Amerikaanse wapens, haalde het niet.