Rusland en VS in Syrië nog lijnrecht tegenover elkaar

Impasse Aleppo kon vrijdag heel even op adem komen na een week oorlogsgeweld. Overleg in New York leidde tot niets. De strijd in Syrië gaat door.

Foto Ameer Alhabi / AFP

Vrijdag rond het middaguur regende het in Aleppo, dus bleven de bommenwerpers even aan de grond. Het was de eerste onderbreking sinds zondag. „Dit zijn de heftigste bombardementen op Aleppo sinds het begin van de strijd”, zegt inwoner Thaer Mohammed in een voicechat. „Hele wijken staan in brand.”

Terwijl de strijd in Syrië deze week escaleerde, snelden diplomaten in New York van overleg naar overleg, in de hoop een eerder overeengekomen staakt-het-vuren te reanimeren. In de marge van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties kwamen de leden van de International Syria Support Group (ISSG) twee keer bijeen. Ook de VN-Veiligheidsraad sprak twee keer over Syrië. Secretaris-Generaal Ban Ki-Moon noemde de oorlog in Syrië „een collectieve mislukking die alle leden van deze raad moet achtervolgen”.

Het laatste formele beraad, donderdag, omschreef de VN-afgezant voor Syrië, Staffan de Mistura, als „lang, pijnlijk, moeilijk en teleurstellend”. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry was ook teleurgesteld, maar wilde van geen ophouden weten. Donderdag zei hij:

„Ik ben niet minder vastberaden dan ik gisteren was, maar ik ben wel gefrustreerder.”

Vrijdag gingen de gesprekken achter de schermen verder, maar er werden geen resultaten gemeld.

De diplomaten hadden gehoopt dat de jaarlijkse opening van een nieuwe sessie van de Algemene Vergadering nu eens niet in de schaduw zou staan van escalatie in Syrië. Ze hadden héél voorzichtig de weg willen inslaan naar een vredesproces, voortbouwend op het staakt-het-vuren dat net op tijd van kracht was geworden voor de jaarlijkse diplomatenjamboree. Maar wat een week van ontluikende hoop had moeten worden, is uitgedraaid op een diplomatiek echec.

„De regen is een no-flyzone van God”

„De regen is een no-flyzone van God”, zegt een Syrische burger via WhatsApp. Dat ze vrijdag heel even rust kregen, was niet te danken aan een Amerikaans voorstel om alle vliegtuigen aan de grond te houden. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov had het voorstel als eenzijdig gediskwalificeerd en geëist dat ook de rebellen stappen zetten.

Ongelijke verhoudingen

De Russische reactie op het Amerikaanse initiatief tekent de ongelijke verhoudingen waar het staakt-het-vuren op was gebaseerd. De VS steunen in Syrië de oppositie, de Russen het regime van Assad. Maar terwijl de bondgenoten van de VS verdeeld zijn en soms zelfs tegen elkaar vechten, is de militaire samenwerking tussen Rusland en het Syrische regime hecht.

Mede door die ongelijke positie bevatte het Russisch-Amerikaanse akkoord een aantal fundamentele problemen. Zo leek het ‘afbakenen van territorium’ en het ‘scheiden van Nusra [tegenwoordig Fatah al-Sham, red.] en gematigde groepen’ een schier onmogelijke opgave.

Ook werd betwijfeld of voedselkonvooien het belegerde Aleppo zouden kunnen bereiken. Uithongering van de bevolking is een wapen in de strijd. Aan de vooravond van de feestelijke opening van de VN-week kwam een einde aan de twijfel: toen na een week duwen en trekken de konvooien eindelijk gingen rijden, werden 18 van 31 voedseltrucks in brand geschoten. Daarbij kwamen zeker 20 burgers om. Donderdag werden de hulpkonvooien hervat, maar niet naar Aleppo.

Ten slotte liet het akkoord belangrijke vragen onbeantwoord. De partijen liepen niet alleen met een boog om het heikele punt van de toekomstige rol van de Syrische president Bashar al-Assad heen, ook de voorgenomen militaire samenwerking in de bestrijding van Islamitische Staat was problematisch: mocht de groep terrein prijsgeven, dan zou een van de strijdende partijen ongetwijfeld het gat opvullen.

Unieke elementen

Hadden ze het dan maar niet moeten proberen? Ondanks valkuilen had dit akkoord unieke elementen, zoals de in het vooruitzicht gestelde directe samenwerking tussen de twee grootmachten. Als het was geslaagd, zou Assad geen gebieden van gematigde rebellen meer kunnen bombarderen met als excuus dat Al-Qaeda-gerelateerde groepen het doelwit waren. Ook leek het Syrische regime te erkennen dat niet heel Syrië zou worden teruggewonnen. Een geslaagd staakt-het-vuren zou geweldig geweest zijn voor Syrië, waar in vijfenhalf jaar tijd ongeveer 300.000 doden zijn gevallen.

Het zou ook mooi zijn geweest voor de erfenis van de vertrekkende Amerikaanse president en voor de reputatie van scheidend secretaris-generaal Ban Ki-Moon. Maar in de week dat zij al een beetje afscheid nemen van het wereldtoneel, vielen alleen al in Aleppo 49 burgerdoden. Volgens de White Helmets, de vrijwillige reddingswerkers waren er vrijdagochtend 60 bombardementen op Aleppo. Daarbij werden drie van hun eigen centra geraakt. Ook elders laaiden gevechten op.

Waarom willen de VS desondanks doorpraten? Als de overeenkomst definitief in de prullenbak gaat, wordt de situatie op de grond weer de enige leidraad. En die zit muurvast. Assads regime mag met Russische steun dan sterker zijn, het is te zwak om al het verloren gebied terug te veroveren, en de rebellen zijn te zwak om enige vooruitgang te boeken.