‘Juist voor de radio kun je visuele verhalen maken’

Interview Guido Spring

Hoe bewijs je dat je bent gemarteld? Dat is de centrale vraag in een documentaire over de ‘Littekenatlas’. Die kan het lot van een vluchteling bepalen.

Sambo uit Burkina Faso werd gemarteld. Foto NTR

Hoe bewijs je dat je gevaar loopt? Dat de striemen op je borst het gevolg zijn van zweepslagen? Dat de ruwe huid op je handen ontstaan is door een gloeiend hete pook?

Radiomaker Guido Spring (46) volgde voor zijn documentaire De Littekenatlas het IMMO, het Instituut voor Mensenrechten en Medisch Onderzoek. Artsen en psychologen onderzoeken hier (vrijwillig) of asielzoekers zijn gemarteld of niet. Zij bestuderen littekens, inventariseren klachten en proberen uit te vinden of die het gevolg zijn van mishandeling. Zie het als forensisch onderzoek bij levende mensen.

U hebt een jaar aan de documentaire gewerkt.

„Bij het IMMO doen ze zo’n honderd tot honderdtwintig onderzoeken per jaar. Voorbeelden genoeg, zou je zeggen. Maar mensen die zijn gemarteld, kunnen daar moeilijk over praten. Veruit de meesten willen er na zo’n onderzoek niet meer aan herinnerd worden. Het ligt heel gevoelig. En daarbij: de meesten spreken geen Nederlands. Ik heb uiteindelijk één man gevonden die wilde praten: Sambo, die werd gemarteld in Burkina Faso. Hij heeft dankzij dat onderzoek een verblijfsvergunning gekregen.”

Veel uitgeprocedeerde asielzoekers van wie de IND het verhaal ongeloofwaardig vond, krijgen op basis van zulk medisch onderzoek alsnog een verblijfsstatus.

„Bij de IND moet je in één keer je hele verhaal vertellen. Dat lukt de meeste mensen helemaal niet. Zeker bij iets als verkrachting is er veel schaamte. En we kunnen het ons soms misschien ook moeilijk voorstellen. Neem Sri Lanka, dat is een land dat we veilig achtten, daar gaan we op vakantie. Maar er worden ook mensen gemarteld. Zo’n medisch onderzoek kan dat bewijzen. Dat erkent de IND nu ook.”

Sinds een jaar mag een medisch onderzoek meewegen in de asielprocedure. Het IMMO werkt aan een littekenatlas: een verzameling foto’s die moet helpen bij de beoordeling van een litteken. Guido Spring was voor zijn radiodocumentaire aanwezig bij een congres over de atlas. In die fragmenten wordt duidelijk hoe lastig het is om vast te stellen of een litteken inderdaad bij een martelverhaal past.

De casus die voorligt, is die van een vrouw die zou zijn geslagen met een zweep. Op de foto’s van haar rechterborst zijn lijnen te zien, maar ook striae. Hoe oud zijn ze, vragen de aanwezige deskundigen zich af. En de locatie is ook gek, twijfelt een van de artsen. ‘Je zou verwachten dat iemand zich met de arm verweert.’ Over een ingesneden tong zijn de aanwezigen het sneller eens. Kan dat ook gebeuren als je een mes aflikt? Nee. Kun je jezelf zo verminken? Uitgesloten. Dat doet te veel pijn.

Waarom was dit onderwerp, bij uitstek visueel, zo geschikt voor een radiodocumentaire?

„Omdat je op de radio juist heel visuele verhalen kunt maken. Als je Sambo zijn broekspijp hoort oprollen, om zijn verminkte knie te laten zien. Als je hem erover hoort praten. Dichterbij kom je bijna niet.”

Is het moeilijk om zo'n onderwerp aan de omroep verkocht te krijgen?

„Dit onderwerp niet. Vluchtelingenverhalen blijven interessant. Al zijn er wel steeds minder plekken waar je je werk kunt aanbieden. Ik doe dit werk nu twintig jaar. Tot een paar jaar geleden kon je met lange documentaires bij vijf omroepen terecht. Nu zijn er nog twee over – VPRO en NTR – die samen een uurtje op de zondagavond verdelen.”

Radio Doc: De littekenatlas, van Guido Spring, montage: Rob Gerritsen. Zondag, 21.00 uur, NPO Radio 1.