Recensie

Weinigen schrijven zó over liefde als Ronald Giphart

Boekrecensie ‘Lieve’ Weinigen schrijven zo overtuigd, zo ‘gelovig’, over de romantische liefde, met oog voor de nodige complexiteit ervan. En hij doet het nu weer.

Tekening Paul van der Steen

Wie máákt een verhaal? De schrijver toch zeker, zal de schrijver zeggen – die zette immers alle woorden in het gelid en zette de verhaallijnen uit. Maar wat nu als we het hebben over het verhaal van een film: is het dan de regisseur?

Noah Bourdin, aanstormend topregisseur uit Ronald Gipharts nieuwe roman Lieve, vindt zijn eigen rol toch echt doorslaggevender. ‘Een scenario bestaat uit woordjes op papier; mij gaat het om wat er op een set gebeurt tussen de acteurs en hun omgeving’, had hij al eens gepocht in een dubbelinterview met zijn vaste scenarist Casper de Goede. Die denkt daaraan terug, wanneer hij zich eenzaam zit te verbijten omdat hij niet mee mocht schrijven aan het scenario van Lieve, Noahs nieuwe en allesbepalende film. Zonde, vindt Casper, want hij weet wel beter: ‘Pubers zijn de regisseurs en ouders de scenaristen. Een puber denkt dat hij zijn eigen leven maakt, maar het zijn zijn ouders die dat leven ongemerkt sturen.’

Tegen de tijd dat we die scène lezen, bevinden we ons nog in de lange aanloop naar de eerste opnamedag van de film Lieve, de dag die al in de eerste zin van de roman wordt aangekondigd. In die aanloop, strak geplot en snel gemonteerd, stuurt Ronald Giphart (1965) ons vakkundig (en niet echt ongemerkt) naar waar hij ons hebben wil. Naar het midden van een machtsspel, waarvan de verhouding tussen de scenarist en de regisseur misschien wel de kern vormt.

Driehoeksverhoudingen

Tegen de tijd dat we dat lezen, vlak voor die eerste opnames, zijn we op de hoogte gebracht van de grote lijnen van de voorgeschiedenis: Noah gaat zijn magnum opus Lieve maken, het tragische autobiografische verhaal over zijn relatie met de Vlaamse actrice Lieve Vanlieve, die op het hoogtepunt van haar roem en relatie tegen een boom reed en overleed. We weten ook al het nodige over Liv en Bison, de acteurs die Noah en Lieve moeten gaan belichamen – hun diametraal tegenovergestelde liefdeslevens, Bisons bindingsdrang en Livs rondfladderdrift. En we hebben gefronst bij Noahs geloof in verregaande method acting: de acteurs mogen vóór de opnames geen contact met elkaar hebben én moeten op de eerste opnamedag meteen de meest intense scène van de film spelen. Waarin Noah en Lieve elkaar ontmoeten en meteen samen in bed belanden.

De dood, de liefde, seks – Gipharts thema’s zijn bekend, net als de wijze waarop hij daarover tegenwoordig schrijft: lichtvoetig, niet-cynisch, serieus. Weinigen schrijven zo overtuigd, zo ‘gelovig’, over de romantische liefde als Ronald Giphart, met tegelijk oog voor de eeuwige ingewikkeldheid ervan.

Daarbij is Lieve een voortzetting van twee boeken uit zijn oeuvre in het bijzonder: van zijn Boekenweekgeschenk Gala (2003), dat zich ook al afspeelde in het wereldje van acteurs – daar hing al de dreiging in de lucht dat een acteur ook buiten werktijd een rol zou kunnen spelen. Ten tweede lijkt Lieve een vervolg op een literair onderzoek naar liefde en overspel, dat begonnen was in zijn geslaagde vorige roman Harem (2015).

Die twee elementen zijn even bepalend voor het verloop van de roman als die sluimerende strijd tussen scenarist en regisseur, blijkt in een scène vlak voor die eerste opnamedag. Dan vertelt Noah aan Liv iets wat ze voor de rest moet stilhouden: de eerste keer dat Noah met Lieve de liefde bedreef, werkte zij als escortdame, en was ook in die rol bij hem terechtgekomen. Nog zo’n onorthodoxe methode van Noah: hij stopt Liv wat briefgeld toe.

Wat Noah dan niet weet – of in elk geval weten wij als lezer niet of hij dat weet – was dat Lieve dat bezoekje als escortdame bracht in opdracht. Van… Casper, die een affaire met Lieve had. Tegelijk zette hij dus in scène dat ze de filmregisseur moest versieren – omdat Lieve nu eenmaal ongebonden wilde zijn, geen exclusieve liefdesrelatie wilde. Overspel moet kunnen, is de interessante overtuiging die Gipharts personages steeds vaker hebben: ware romantiek is dat het overspel van de ander niet voelt als bedrog. Maar het onvermoede, onverteerbare gevolg, in Caspers geval: Lieve viel die avond uit haar rol. Ze werd écht verliefd.

Voor wie het duizelt: de scenarist draaide inderdaad overuren bij de constructie van deze behoorlijk soapy plot – je gaat dan toch een beetje vrezen voor een mate van ambachtelijkheid die de scherpe literaire kantjes eraf vijlt, of de levensechtheid van de personages smoort. Oftewel: dat de scenarist wint.

Seksscène

Maar de langverwachte openingsscène van de film, halverwege het boek, zet de verwachtingen en de machtsverhoudingen op z’n kop – ironisch en dubbelzinnig genoeg doordat de regisseur de regie verliest. Na een technische storing moeten Liv en Bison middenin de seksscène stoppen en dan tijdenlang liggen wachten, op een leeggelopen filmset. Daar voltrekt zich iets verrassends: Liv en Bison vallen uit hun rol – en in die van de geliefden Noah en Lieve. De regisseur had misschien toch gelijk: wat er op de set gebeurt, bepaalt alles.

Al moet je je daar ook weer bij afvragen: is dit te danken aan de regisseur, of zijn het toch gewoon de mensen achter de acteurs die ‘per ongeluk’ verliefd werden? Die vraag blijft interessant, en hij gaat zowel over het maakproces van een film als over het verloop van de roman.

De rol van Liv gaat steeds meer parallellen vertonen met het leven van Lieve, zonder dat de dubbelzinnigheid daarvan aan kracht inboet (denk aan dat toegestopte geld). Want nogmaals: wie maakt dit verhaal? Hoe verder je leest, hoe interessantere literatuur Lieve wordt: de vakman Giphart lijkt zich heerlijk te hebben laten meevoeren door alle ingewikkeldheid die dit verhaal nodig had.

Want alles wat de scenarioschrijver heeft bedacht en wat de regisseur laat gebeuren, wordt in twijfel getrokken door de overtuiging dat mensen zelf beslissingen nemen en gevoelens hebben. Dat is tegelijk een slim feministisch kantje aan dit verhaal vol mannen: wie dacht dat actrice/hoertje Lieve een marionet was van de machtige mannen, oordeelde te snel. Wie dacht dat Lieve niet meer was dan een goed geconstrueerde soap: die ook.