De gekooide ‘wilde’ als attractie in de ‘beschaafde’ wereld

Menselijke dierentuinen

Mensen tentoonstellen was vroeger een bekend fenomeen, zoals te zien is op een expositie in Luik. Het vreemde is: het gebeurt feitelijk nog steeds.

Bassin met Foto Groupe de recherche ACHAC/Zoos humains/Cité Mirior

Zeker in de negentiende eeuw was het een ware industrie: wereldexpo’s, dierentuinen en reizende shows toonden mensen uit verre windstreken aan hun bezoekers. Meer dan anderhalf miljard mensen vergaapten zich in de loop der tijd aan zo’n 35.000 gekooide ‘wilden’, die vrijwel altijd werden neergezet als primitief, dierlijk, seksueel ongeremd en minderwaardig.

Dat het bestond, is niks nieuws. De expositie Zoos humains. L’invention du sauvage in La Cité Miroir, een tot tentoonstellingsruimte omgebouwd zwembad in het hart van Luik, maakt vooral indruk doordat foto’s, affiches, perspublicaties en memorabilia laten zien hoe wijdverbreid het fenomeen menselijke dierentuin ooit was.

Op de wereldtentoonstelling in Brussel van 1958 werd nog een Congolees dorp nagebouwd. Met de dekolonisatie die daarna snel een grote vlucht nam, groeide het besef dat het exposeren van mensen echt niet meer kon. „Maar denk niet dat het helemaal is verdwenen”, zegt Maarten Couttenier, antropoloog en historicus in dienst van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren. Hij geeft het voorbeeld van een educatief park in Yvoir dat begin deze eeuw acht Pygmeeën naar België haalde. „En wie een safari in Afrika maakt, wordt daar vaak getrakteerd op dansdemonstraties van authentieke Afrikanen. Die leven in werkelijkheid vaak heel anders, maar voldoen voor de toeristen nog even aan het standaardplaatje van de wilde.”

Voormalig topvoetballer Lilian Thuram (met Frankrijk wereldkampioen in 1998) is mede-initiatiefnemer van de tentoonstelling over menselijke dierentuinen, die eerder al in diverse andere landen te zien was. „Racisme is een constructie. Ik werd me pas bewust dat ik zwart was toen ik als negenjarige van Guadeloupe naar Frankrijk kwam en anders werd behandeld dan anderen.”

Tot op de dag van vandaag worden superioriteitsgevoelens – soms onbewust – aangeleerd, constateert Thuram. „Ik ga vaak naar scholen en dan begin ik over het zinnetje ‘Columbus ontdekte in 1492 Amerika’. Dat weten ze allemaal en niemand vindt dat daar iets mis mee is. Ik zeg dan: hoe zouden jullie het vinden als hier zometeen een vreemde man aan de deur klopt, die daarna roept dat hij jullie klas heeft ontdekt? Dan begint het bij hen te dagen. Even gek is het dat in het geschiedenisonderwijs de eerste zwarte mensen pas opdagen als het over de slavernij gaat.”

Zoos humains. L’invention du sauvage is t/m 23/12 te zien in La Cité Miroir, Luik. Inl: www.zooshumains.be