Cultuur

Interview

Interview

Jeroen van Koningsbrugge als de ultieme ploert Riphagen: „Ik heb de scènes vaak letterlijk doormidden geknipt.”

©

Riphagen: een ploert die won

Biopic Op het Nederlands Film Festival gaat Riphagen in première, een film die ons van de illusie afhelpt dat WOII goed afliep.

Best jammer dat die lijkwagen om onderduikers te vervoeren al in 2006 opdook in de film Zwartboek. „Nu denken de mensen dat ik het van Paul Verhoeven heb.” Terwijl dat personenvervoer per doodskist een beproefde tactiek was van Frits Kerkhoven, de Amsterdamse verzetsheld die zijn lijkwagen in 1945 vreemd genoeg inzette om de beruchte Jodenjager Dries Riphagen over de grens te helpen.

Hoe dat zo kwam, is te zien in Riphagen, een biopic over een beruchte Amsterdamse pooier, Dries Riphagen, die als ‘vertrouwensman’ van de Duitse Sicherheitsdienst zeker tweehonderd Joden de dood injoeg. Riphagen had de eerste film van regisseur Pieter Kuijpers kunnen zijn: hij nam al in de jaren negentig een optie op het boek van Bart Middelburg en René ter Stege. Anno 2016 wordt het – voorlopig – zijn laatste als regisseur: Kuijpers legt zich toe op filmproductie. Net als in zijn eerdere misdaadfilms als Van God los of TBS is de held een charismatische psychopaat, vertolkt door Jeroen van Koningsbrugge, die al acht jaar geleden bij het project betrokken raakte.

Lees ook onze recensie: De bevrijding als nederlaag

Wat trok je in Dries Riphagen? Het is een deprimerend verhaal.

Pieter Kuijpers: „Toen ik het boek las, was ik ondersteboven. Ik heb een fascinatie met de oorlog, had er veel over gelezen: waarom wist ik dit niet? Dat niet de Duitsers, maar de Nederlandse politie de razzia’s deed, de Joden oppikte? Dat de onderwereld er een actieve rol in speelde? En dat de verzetsgroepen elkaar kapot concurreerden na de bevrijding? Verder: misdaad, oorlog, liefde en verraad – alles zat erin voor een film.”

Behalve een happy end.

PK: „Dat niet, maar je vraagt je af: hoe kon dit gebeuren? Hoe kan zo’n souteneur in de oorlog de politie rond commanderen en na de oorlog het verzet naar zijn hand zetten? Bij het Filmfonds waren ze sceptisch. Zo’n schurk als held, kan dat wel? Maar na Breaking Bad en Narcos weten we dat het kan.”

Hoe zagen jullie Dries Riphagen?

Jeroen van Koningsbrugge: „Onze gesprekken met zijn zoon Rob hebben enorm geholpen. Hij vertelde dat Dries Riphagen ook een heel charismatische, grappige man was met veel vrienden. Maar hij koos voor zichzelf, punt. Iedereen kon verder de pleuris krijgen.

„Riphagen is een profiteur en een parasiet, zo iemand waar je makkelijk een biertje mee drinkt en die je dan zit op te nemen zo van: wat kan ik daar eens uit slepen? Een schaker die drie stappen vooruit denkt, maar ook een bokser die steeds in de aanval gaat. Zelfs bij de Duitsers gaat hij er met gestrekt been in: ongelofelijk dat hij niet eerder door zijn kop werd geschoten.

„Riphagen had volgens mij een gespleten persoonlijkheid. Hoe speel je dat? Ik heb scènes vaak letterlijk doormidden geknipt. Tot dit punt is hij de lieve, meevoelende man, nu een doorgedraaide schoft. En verder: je kan de koning niet spelen, dat doen mensen om je heen. Hoe vrolijker en aardiger Riphagen is, hoe meer je hem haat. Want je weet dat hij zojuist vier Joden de dood heeft ingejaagd. Klootzak, en nu sta je nog te lachen ook!”

Stem ook in NRC’s verkiezing van de beste film van de afgelopen vijf jaar

Voor kijkers is Riphagens succes nogal frustrerend.

PK: „In Nederland groei je op met het idee: de oorlog liep goed af. De goeden wonnen, de slechten verloren. Maar hij liep niet goed af. Veel mensen hadden keuzes gemaakt waarvoor ze zich diep schaamden.”

We weten toch wel dat de oorlog vijftig tinten grijs was? In de jaren tachtig had je Pastorale 1943, De aanslag, In de Schaduw van de Overwinning. Later Zwartboek en Oorlogswinter.

PK: „Toch herdenken we op 5 mei een handvol verzetshelden, dat geeft een goed gevoel over onszelf. Maar we zouden juist moeten herdenken dat de overgrote meerderheid tijdens de oorlog niets deed, gehoorzaamde of collaboreerde. Daar leer je veel meer van.”