Ombudsman: gemeente gaf te weinig informatie over komst azc

Protest bij het gemeentehuis van Geldermalsen, december vorig jaar. Foto Jeroen Jumelet / ANP

Gemeenten moeten beter communiceren met burgers over de komst van asielzoekerscentra. Dat stelt de Nationale Ombudsman in het rapport Omstreden bestemming, dat dinsdag verschijnt. Ombudsman Reinier van Zutphen trekt de conclusies na onderzoek naar het besluitvormingsproces in de wijk Gouda Noord, waar in een voormalige kazerne eerst een islamitisch centrum en later een asielzoekerscentrum (azc) gepland was. Bewoners keerden zich tegen deze plannen.

De gemeente is op een aantal belangrijke momenten „tekortgeschoten”, meldt het rapport. „Van de gemeente Gouda had verwacht mogen worden dat zij er planmatig voor zorgde dat de bewoners van de wijk tijdig op de hoogte waren van de plannen en besluitvorming rondom de kazerne.” Dat gebeurde niet altijd even adequaat, stelt de ombudsman.

„De wensen, aannames en verwachtingen van de direct omwonenden zijn niet of onvoldoende in kaart gebracht, zodat daarmee onvoldoende rekening kon worden gehouden. Ook zijn op meerdere momenten geen heldere keuzen gemaakt. De regie is de gemeente daarmee ontglipt.”

Protesten en rellen

In het najaar van 2015 laaiden in verschillende gemeenten protesten op tegen azc’s. Mensen keerden zich niet alleen tegen de nieuwkomers in hun gemeente, maar ook tegen het bestuur. Dat zou inwoners onvoldoende informeren en beslissingen doordrukken. In sommige gemeenten, zoals Geldermalsen, liepen inspraakavonden uit op rellen.

In Gouda Noord zijn geen rellen uitgebroken, maar uitten inwoners hun onvrede onder meer door zich te verenigen in de groep Gouda Noord zoals het Hoort, die op verschillende manieren contact zocht met de gemeente. De extreemrechtse actiegroep Identitair Verzet organiseerde een matig bezochte demonstratie op het beoogde azc-terrein, maar die heeft vermoedelijk geen relatie met de omwonenden. De ombudsman wil met dit rapport de vraag beantwoorden wat burgers „in redelijkheid mogen verwachten van de gemeente als het gaat om de communicatie over een besluit tot vestiging van een moskee of een AZC in hun buurt”.

In het rapport wordt een burger geciteerd, die zegt: „Wij worden niet beschouwd als geëmancipeerde burgers van deze stad. Als je in dit arbeiderswijkje woont, moet je gewoon je mond houden. Doen wat de grote baas zegt. Het is volkomen regentesk.”

Gouda Noord

De onrust in Gouda Noord, een gemêleerde wijk met koop- en huurwoningen, begon in 2014, toen van een azc nog geen sprake was. Er meldden zich twee mogelijke kopers met een plan voor de PWA-kazerne, een groot grijs kantoorpand dat lange tijd leeg stond. Het ene plan omhelsde een combinatie van een school voor speciaal onderwijs, een kinderdagverblijf en seniorenwoningen. Het andere een multifunctioneel islamitisch centrum voor circa 4.500 bezoekers.

Hoewel het merendeel van de raad een voorkeur had voor het eerste plan, werd uiteindelijk gekozen voor een combinatie van de twee plannen: een islamitisch centrum waar ongeveer 1.500 mensen kunnen samenkomen, speciaal onderwijs en een kinderdagverblijf. Dit was voor veel buurtbewoners een verrassing. Zij uitten vooral hun zorgen over het grote aantal bezoekers dat het islamitisch centrum wilde trekken en het verkeer dat daarmee gepaard zou gaan.

Uiteindelijk ketsten de plannen in juli 2015 af. Volgens de gemeente vanwege problemen met de financiering. Sommige inwoners denken dat hun verzet de plannen heeft voorkomen. Tijdens bijeenkomsten met buurtbewoners was al door verschillende politici gezegd dat er „misschien wel een azc komt”. Niet veel later bleek dat het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) inderdaad interesse toonde voor het pand, dat eigendom is van het Rijk, en dat het COA een beroep had gedaan op gemeente Gouda. Bewoners kregen hierover een brief op de deurmat. Een deel van hen voelde zich hierdoor overvallen.

In het rapport zegt een medewerker van de gemeente:

„Sommige bewoners dachten dat ze met de moskee de overwinning hadden behaald. Dat ze vanaf dat moment alles aan de voorkant mochten meebeslissen.”

Over het azc heeft de gemeente de bewoners vanaf september 2015 volgens de ombudsman wel gestructureerd op de hoogte gehouden, bijvoorbeeld met brieven en een inloopavond. Maar het wantrouwen en de achterdocht was toen al groot en kon niet worden hersteld. De gemeente heeft volgens de ombudsman niet in kaart gebracht „of en op welke wijze zij omwonenden bij deze beslissing wilde betrekken”.

Terwijl dit juist hier in het toch al onrustige Gouda Noord noodzakelijk was. Ombudsman Reinier van Zutphen vindt dat een gemeente ook de taak heeft om duidelijk te maken dat burgers niet over alles mee kunnen beslissen.

„Ik snap goed dat ze bewoners bezorgd waren en hun stem wilden laten horen. Maar we hebben het in Nederland op een manier geregeld dat wordt beslist dat ergens een AZC komt. Je kunt als burger alleen meepraten over de manier waarop dat gebeurt. Er zijn besluiten waarover je wel mee kan praten en besluiten waarover je niet mee kan praten.”

Dat moet de gemeente in het begin helder maken en dat is in Gouda niet altijd gebeurd. Tegen een bewonersplatform zei de gemeente bijvoorbeeld: „Ja het AZC komt er, mits…” Van Zutphen: „Het woordje ‘mits’ heeft de verkeerde verwachtingen geschept.”