Opinie

Internet maakt je bekrompen

Opinie De digitale revolutie bracht geen vrijheid, maar bekrompenheid, schrijft Franca Treur. „In een bubble leven met een eigen waarheid is iets waar ik, afkomstig uit de refowereld, over mee kan praten.”

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Ooit was de parlementaire democratie een revolutionaire uitvinding. Nadat het Franse volk aan het eind van de achttiende eeuw de aristocratische leiders onder de guillotine had gelegd en zelf zeggenschap had geëeist, reisde staatsman en denker Alexis de Tocqueville naar Amerika om daar het fenomeen eens in de praktijk te bestuderen. Want hoe leef je eigenlijk samen, vroeg Tocqueville zich af, wanneer niemand de macht heeft?

Na lange observatie noteerde hij onder meer dat mensen in een democratie weliswaar „altijd een opgewonden, onzekere indruk maken en altijd bereid schijnen om van plan en positie te veranderen”, maar dat het niet klopt dat ze elk moment ook meteen hun wetten afschaffen, en nieuwe opvattingen en gewoonten aannemen.

Omdat mensen in een democratie individualistisch zijn, en hun eigen kleine materiële belangen hoger achten dan het algemeen belang, zullen ze niet zo snel achter iemand met radicale ideeën aanlopen, en juist de voorkeur geven aan stabiliteit. Letterlijk schreef hij: „De hartstochten die de mensen uiteen drijven, treden vanzelf aan het licht, maar de verborgen kracht die hen in bedwang houdt en samenbindt laat zich niet in één oogopslag waarnemen.”

De hartstochten die mensen uiteen drijven, lijken tegenwoordig het licht te zien op het sociale platform Twitter. Heel direct kunnen gewone mensen hier hun persoonlijke mening kwijt, en het moet verleidelijk zijn voor politici om die te zien als een barometer van het land. Ook al weten zij dat slechts een kleine twintig procent van de Nederlanders op Twitter zit en dat de rest niet bezig is met alle opwinding daar. Maar in het algemeen zijn sociale platforms wel degelijk invloedrijk. Ruim tachtig procent van de Nederlanders zit bijvoorbeeld op Facebook, en bekijkt de wereld vanaf hier. De diversiteit die het internet aanvankelijk voorstond, heeft plaatsgemaakt voor de centralisering van informatie.

Meningen tellen steeds vaker als feiten

Hier doet zich het fenomeen voor van de filter-bubble. Algoritmen zoals die schuilgaan achter de newsfeeds van Facebook zijn bedoeld om ons méér te geven van wat Facebook denkt dat wij willen – wat betekent dat ons dagelijks nieuwsoverzicht onzichtbaar is gecensureerd, om de ideeën die we al hadden te versterken. Zo verbreden we onze ontwikkeling niet en zien we geen tegenovergestelde meningen meer.

Een groot bijkomend probleem is dat feiten niet langer feiten zijn. Je zou kunnen zeggen dat Tocqueville hiervoor al waarschuwde, toen hij stelde dat democratisering de weg vrijmaakt voor de tirannie van de meerderheid. Iedereen is gelijk, dus kennis afkomstig van traditionele autoriteiten (wetenschappers, journalisten) staat op dezelfde voet als de particuliere mening van iemand die er niet al te lang over heeft nagedacht.

Meningen tellen steeds vaker als feiten en de technologie faciliteert supersnelle verspreiding van dit soort ‘feitelijkheden’, en politici krijgen hierdoor ineens een grote kans om met onjuiste informatie verkiezingen te winnen.

In een bubble leven met een eigen waarheid is iets waar ik, afkomstig uit de refowereld, over mee kan praten. Overal hoorde ik de eerste achttien jaar van mijn leven hetzelfde reformatorische geluid: thuis, op school, in de kerk, bij vriendinnetjes en op catechisatie. Ik las het in het Reformatorisch Dagblad en in de reformatorische Gezinsgids. Andere zienswijzen drongen er niet binnen, want seculiere media zoals de televisie waren verboden. We wisten weinig van de buitenwereld, maar wel dat die boos en gevaarlijk was, en dat de vrouwen er broeken en oorbellen droegen.

Ik heb altijd gedacht dat internet voor mij te laat gekomen is, en dat alles anders was gelopen als ik als kind wifi had gehad. Andere informatie zou dan voorhanden zijn geweest en vragen die ik nooit durfde te stellen, omdat ze als oneerbiedig werden gezien, had ik anoniem kwijt gekund op internetfora. Toch blijkt uit recente cijfers dat het aantal leden van bevindelijk gereformeerde kerken juist groeit. Kennelijk is het prima mogelijk om aan je eigen waarheid vast te houden, ondanks de toegang tot andere ideeën.

Internet had de plek moeten zijn waar mensen uit verschillende sociale groepen wat betreft afkomst, opleidingsniveau en opvattingen elkaar nog kunnen ontmoeten, maar dat gebeurt juist niet. In de offlinewereld komen we elkaar ook al niet meer tegen. We werken en trouwen alleen nog met mensen van hetzelfde opleidingsniveau.

Meteen riep hij mijn oma op het matje

Het resultaat van deze ontwikkelingen is een samenleving met weinig verbinding en nul consensus over de waarheid. In het Amerika dat Tocqueville 200 jaar geleden bestudeerde, zorgden verenigingen en kerkgenootschappen nog voor enig normbesef, stabiliteit en betrokkenheid, maar hier wankelen de pijlers van de democratie. Wie geen andersdenkenden ontmoet, vertrouwt ze ook niet, en wie geen mensen vertrouwt, ziet ook het nut van de publieke zaak niet in.

De enige plek waar alle mensen uit alle verschillende groepen elkaar nu nog kunnen ontmoeten is het onderwijs. Daarom ben ik voor hetzelfde onderwijs voor iedereen, met in lesprogramma’s veel aandacht voor het wezenlijke verschil tussen feiten en meningen. Tegelijkertijd moet het digitale domein dringend op een rechtstatelijke manier worden ingericht. Want de enorme populariteit van een beperkt aantal sociale platforms maakt individuen machteloos en bedrijven oppermachtig.

Wijlen mijn opa, de enige strenggereformeerde inwoner van een klein plaatsje in Noord-Holland, las zo’n zestig jaar geleden de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen in de krant. Er waren zoveel stemmen voor de VVD, zoveel voor de PvdA en zoveel voor het CDA. Bij de SGP stond één stem, zijn eigen. Meteen riep hij mijn oma op het matje, die het kennelijk had gewaagd op een andere partij te stemmen. In de huidige tijd weten zoekmachines, smartphones, chips, sensoren, slimme apparaten en camera’s al je ins en outs waar je stemgedrag via bestudering van de datasets gemakkelijk uit te destilleren valt, en het is een kwestie van tijd of al die apparaten beslissen of je nog naar het ziekenhuis mag of naar het buitenland. Misschien toch maar eens stemmen op een partij die onze data veilig stelt.