‘Ed kwam voor ons op, nu moeten wij voor hem opkomen’

Edward Snowden

Mensenrechtengroepen dringen aan op gratie voor klokkenluider Edward Snowden. Strijkt Obama de hand over het hart?

Foto Brendan McDermid/Reuters

Een verzoek om gratie heeft het debat doen oplaaien over de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden. Een coalitie van mensenrechtenorganisaties lanceerde afgelopen week de campagne Verleen Snowden Gratie, een petitie waarin president Obama wordt opgeroepen tot clementie voor Snowden, die in 2013 in Rusland onderdak vond.

Op de campagnewebsite pardonsnowden.org stellen Human Rights Watch, Amnesty International en de Amerikaanse burgerrechtenbeweging ACLU dat Snowden grote persoonlijke risico’s nam door de afluisterpraktijken van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA aan het licht te brengen. „Ed kwam voor ons op, nu is het tijd dat wij voor hem opkomen”, aldus de site.

Vele prominenten, onder wie ex-presidentskandidaat Bernie Sanders, Apple-oprichter Steve Wozniak en weldoener George Soros, schaarden zich achter de campagne, waarvan de start samenviel met de première van Snowden, een speelfilm van regisseur Oliver Stone. Daarin wordt de jonge ambtenaar afgebeeld als een gewetensvolle burger die zijn leven waagt in de strijd tegen het systeem.

Naar aanleiding van film en campagne is de discussie opgelaaid over de vraag of Snowden een held of juist een verrader is. In een commentaar nam The Washington Post hard stelling tegen een mogelijk pardon. De krant neemt het Snowden kwalijk niet alleen gelekt te hebben over binnenlandse afluisterpraktijken van de NSA, maar ook over spionageprogramma’s. Daarmee zou hij de Amerikaanse nationale veiligheid „mogelijk gigantische schade” hebben berokkend. Met dat standpunt oogstte de krant, die in 2013 meewerkte aan publicatie van de onthullingen, snoeiharde kritiek. „De eerste krant ooit die expliciet oproept tot vervolging van een van zijn eigen bronnen”, brieste Glenn Greenwald. Greenwald, die in 2013 voor de Britse krant The Guardian werkte, was een van de journalisten aan wie Snowden zijn informatie toevertrouwde. In 2014 ontvingen beide kranten de Pulitzer-prijs voor hun verslaggeving.

In een videoboodschap vanuit Moskou benadrukte Snowden zelf dat het niet om hem alleen gaat. „Als ik en andere klokkenluiders worden veroordeeld tot jarenlange gevangenisstraffen, zonder de kans om onze beweegredenen uit te leggen aan een jury, zal dat een afschrikkende uitwerking hebben op toekomstige klokkenluiders.” Hij zei geen spijt te hebben van zijn daden.

Eerste Wereldoorlog

Hoewel Snowden zegt zijn straf niet te willen ontlopen, hamert hij er al jaren op dat zijn zaak in een eerlijk proces voor een rechtbank en een jury moet worden beoordeeld. Onder president Obama zijn klokkenluiders steeds berecht onder de Espionage Act uit 1917, een wet uit de Eerste Wereldoorlog die gericht was tegen het verraden van defensie-informatie aan de vijand. Snowden en zijn advocaten zouden onder die wet beperkt zijn in het voeren van hun verdediging; de kans dat een jury inzage zou krijgen in bewijsstukken zou miniem zijn. Daarnaast is het probleem dat hij zich onder de spionagewet niet kan beroepen op zijn morele overwegingen als klokkenluider. Dat hij uitgerekend in Rusland asiel kreeg en in ruil daarvoor mogelijk een deal heeft moeten sluiten met het Kremlin, doet zijn zaak geen goed.

Het is dan ook zeer de vraag of Obama het gratieverzoek op de valreep van zijn ambtstermijn zal inwilligen. De president zette afgelopen jaren niet alleen de spionagewet in tegen klokkenluiders, hij liet er ook maar liefst acht vervolgen. Dat is twee keer zoveel als al zijn voorgangers bij elkaar.