De generale voor de verkiezingen

Prinsjesdag De Algemene Beschouwingen zijn nu een nog belangrijker debat dan normaal, want er komen verkiezingen aan.

De eerste belangstellenden verzamelen zich op het Binnenhof om een glimp op te vangen van het koningspaar in de Glazen Koets op Prinsjesdag. Foto Remko de Waal/ANP

De Algemene Beschouwingen zijn altijd al het belangrijkste politieke debat van het jaar. En dit jaar zijn ze nóg belangrijker – want een generale repetitie voor de verkiezingen van maart.

Geen wonder dat alle partijen zich al wekenlang grondig voorbereiden op de dertig (grote partijen) tot vijf minuten (de kleintjes) spreektijd die ze woensdag krijgen in de plenaire zaal van de Tweede Kamer.

Het gezelschap dat met elkaar in debat gaat, kent elkaar door en door: sinds de verkiezingen van 2012 kregen alleen GroenLinks (Jesse Klaver) en de ChristenUnie (Gert-Jan Segers) een nieuwe fractieleider. Op VVD’er Halbe Zijlstra (en misschien PvdA’er Diederik Samsom) na zijn ze ook allemaal lijsttrekker van hun partij.

Kleine partijen

Dit jaar lijkt de energie en het vertrouwen vooral te zitten bij de kleine partijen en nieuwe gezichten. Jesse Klaver gelooft dat hij met zijn kruistocht tegen het ‘economisme’ het kleine GroenLinks de grootste partij op links kan maken. Tunahan Kuzu van de politieke startup Denk ontpopte zich de afgelopen maanden als provocerend debater die net zo veel vuur kan maken als Geert Wilders. En Henk Krol (50Plus) heeft ondanks een besmet blazoen de politieke wind mee: de ouderen lijken een belangrijk verkiezingsthema te worden.

Klaver, Kuzu en Krol hebben wel pech qua timing: omdat ze een kleine fractie aanvoeren, hebben ze weinig spreektijd en komen ze pas laat in het debat aan de beurt – te laat om de avondjournaals te halen. Dat geldt ook voor Segers (ChristenUnie) en Kees van der Staaij (SGP). Ze zullen dus op een andere manier voor reuring moeten zorgen. Door het interrumperen van andere sprekers bijvoorbeeld – en daar hebben ze ook speciaal op geoefend.

Kracht en zwakte

Van de gevestigde partijen zal ook Sybrand van Haersma Buma met zelfvertrouwen het spreekgestoelte betreden. De peilingen voorspellen nog weinig winst voor het CDA, maar de partij heeft een uitstekende uitgangspositie voor de verkiezingen. Het CDA heeft – anders dan D66, ChristenUnie en SGP – vier jaar lang échte oppositie achter de rug, en kan zich dus geloofwaardig afzetten tegen VVD en PvdA. En de vermoedelijk belangrijkste thema’s van de Algemene Beschouwingen – normen, waarden, de Nederlandse identiteit – zijn vertrouwd terrein voor Buma’s partij.

De VVD heeft ook het zelfvertrouwen herwonnen. Fractievoorzitter Zijlstra blijft meestal goed overeind, maar de belangrijkste troef is natuurlijk premier Rutte, die donderdag een dag lang de bühne krijgt voor het beantwoorden van vragen.

Alle andere partijen beginnen met zorgen aan het debat. Lukt het Samsom zichzelf overtuigend als PvdA-lijsttrekker neer te zetten? Kan PVV-leider Wilders voorkomen wat bij vier voorgaande verkiezingen gebeurde: torenhoge peilingen vooraf, verlies op verkiezingsdag? Weet Pechtold (D66) een nieuw thema naar zich toe te trekken nu ‘hervormen’ niet langer ‘in’ is in Den Haag? En kan Roemer (SP) de twijfels wegnemen over zijn geloofwaardigheid en assertiviteit in het debat?

Gelopen is de race na deze week natuurlijk nog allerminst. Maar een eerste indicatie van kracht en zwakte hebben we dan wel.

Zo staan de lijsttrekkers ervoor:

Alexander Pechtold (D66)
Een kwetsbare positie voor de constructieveling

2009IHN Pechtold Inzet

Voor Alexander Pechtold is de belangrijkste opdracht: er tussen zien te komen. Hoe kan hij de aandacht op zich vestigen in het verbaal geweld van de andere deelnemers? Hij zal dat doen met het prediken van optimisme. Pechtold wil weg van het negativisme en cynisme.

De eerste jaren van het kabinet-Rutte II had de D66-leider een belangrijke rol als informele aanvoerder van de ‘constructieve oppositie’. Dankzij de steun van D66, ChristenUnie en SGP kon het kabinet belangrijke hervormingen tot stand brengen. Dat gaf hem invloed. Hij had een sleutel in handen.

Sinds vorig jaar doet het kabinet het alleen. Daarmee belandde Pechtold langs de zijlijn, te midden van nog heel veel andere partijen. Zijn krachteloze positie weerspiegelt zich sindsdien in de peilingen. Begin 2015 bewoog D66 – 12 zetels in de Tweede Kamer – zich nog rond de 25 zetels, een verdubbeling. Inmiddels registreren alle opinieonderzoeken een winst van hooguit enkele zetels.

Voor veteraan Pechtold worden het zijn tiende en laatste Algemene Beschouwingen als fractievoorzitter, tenzij er volgend jaar op Prinsjesdag nog altijd geen nieuw kabinet is geformeerd. Hij heeft al gezegd minister te willen worden. Komt D66 niet in het kabinet, dan vertrekt hij als partijleider. Dat maakt zijn positie de komende dagen kwetsbaar.

Geert Wilders (PVV)
Hij heeft een hoofdrol nodig

2009IHN Wilders Inzet

Nepparlement. Met één woord pakte PVV-leider Geert Wilders vorig jaar tijdens de Algemene Beschouwingen de hoofdrol. Hij verweet collega-parlementariërs dat ze hun taak niet goed uitvoeren. De Tweede Kamer zou te weinig oog hebben voor Nederlanders die de grenzen willen sluiten voor asielzoekers. Het leidde tot een harde confrontatie met D66-leider Alexander Pechtold, waardoor de PVV nog wekenlang het nieuws beheerste.

Ook dit jaar heeft Wilders weer een hoofdrol nodig. In maart zijn de Tweede Kamerverkiezingen en de PVV is het politieke jaar slecht begonnen. Wilders maakte eerst zijn fractiegenoten woedend, toen hij zonder aankondiging het PVV-verkiezingsprogramma op één A4’tje op Facebook zette. In de peilingen daalt Wilders. De PVV staat virtueel op 25 tot 29 zetels. Nog steeds een stevige winst ten opzichte van 2012, maar veel minder dan de virtuele 33 tot 39 zetels van begin dit jaar.

Ondertussen is Wilders door premier Mark Rutte uitgedaagd tot een tweestrijd. VVD’er Rutte noemde hem in het tv-programma Zomergasten zijn grootste politieke opponent voor de verkiezingen. Minister Schippers (Volksgezondheid, VVD) sprak zich kort daarna tijdens een lezing zeer kritisch uit over de islam, en nam Wilders zo de wind uit de zeilen op zijn favoriete onderwerp.

Wilders negeerde de tweestrijd tot dusver, maar kan dat veranderen tijdens de Algemene Beschouwingen. Zijn doel is aandacht en de controverse – zijn favoriete stijlmiddel – het instrument.

Sybrand van Haersma Buma (CDA)
De rustige redelijke, ergens rechts van het midden

2009IHN Buma Inzet

Inwoner van Nederland zijn brengt rechten én plichten met zich mee. De dienstplicht moet opnieuw ingevoerd worden, daar zullen de raddraaiers wel van leren. Het komt fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma prima uit dat de laatste tijd het publieke debat beheerst wordt door jeugd die op straat rondhangt, uitdaagt en grenzen overschrijdt. „Het besef dat je elkaar nodig hebt, is de afgelopen jaren verdwenen en daar zien we nu het resultaat van”, zo ziet Buma het.

Voor hem zal dit dus ook het belangrijkste thema zijn, deze week. Want kiezers associëren het CDA nog steeds sterk met normen, waarden en traditie. Buma zegt het midden te willen vinden tussen al die polariserende partijen, van Wilders tot Denk, de partij van de twee ex-PvdA’ers in de Tweede Kamer. Maar in de praktijk betekent dat vooral dat hij zich ergens tussen Geert Wilders (PVV) en premier Rutte (VVD) in wil positioneren.

En, al zal Buma dat vast niet hardop zeggen, het CDA is er wel weer aan toe om mee te besturen. Daar zal ook iets van doorschemeren deze week. Over het invoeren van de dienstplicht stelde hij zich alvast soepel op. Dat is een kwestie van uitbouwen, zei hij, beginnen met de raddraaiers en dan de rest van de bevolking. En het komt het CDA mooi uit dat de aandacht van de economie wordt afgeleid, want daarin was het CDA geen toonbeeld van consistentie, afgelopen jaren.

Buma onderscheidt zich in Kamerdebatten meestal door een rustige, zelfrelativerende manier van debatteren. Je haalt er niet snel het journaal mee, maar het spreekt (potentiële) kiezers aan.

Halbe Zijlstra (VVD)
Hij ziet zichzelf volgend jaar al in vak K, bij de ministers

2009IHN Zijlstra Inzet

Dit is de leukste hondenbaan ter wereld. Dat is het standaard antwoord van Halbe Zijlstra op de vraag hoe het fractievoorzitterschap van de grootste regeringspartij hem eigenlijk bevalt. En ik doe het niet nog eens vier jaar, zegt hij er meestal veelbetekenend achteraan, dus het zijn in elk geval zijn laatste Algemene Beschouwingen als fractievoorzitter.

Voor Zijlstra zijn aan deze week geen grote persoonlijke belangen verbonden, zoals bij de meeste andere fractieleiders wel het geval is. Al is het natuurlijk ook weer niet de bedoeling dat hij fouten maakt, maar die kans is klein. In de vier jaar dat Zijlstra nu de leiding heeft over de VVD-fractie, heeft hij het bijna nooit echt lastig gehad in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. Al was het maar omdat zijn politieke tegenstanders hun lastige vragen liever voor premier en VVD-leider Mark Rutte bewaren.

Zijlstra’s rol is om het échte VVD-verhaal te vertellen en dat zal hij woensdag nog een keer doen. Of het nou gaat om de arbeidsmarkt of hoe we met elkaar omgaan in Nederland, hij spreekt heldere taal. „Dan zit er geen woord Spaans bij”, zoals hij zelf vaak zegt. En op donderdag, als Rutte antwoord geeft op alle vragen uit de Kamer en de andere fractievoorzitters dus juist aan het interrumperen slaan, dan zal Zijlstra niet vaak opstaan uit zijn stoel. Volgend jaar zit hij liever in vak K. Tussen de ministers.

Emile Roemer (SP)
Nog nooit stond er zoveel voor hem op het spel

2009IHN Roemers Inzet

Voor geen fractievoorzitter lijkt er deze komende twee dagen zoveel op het spel te staan als voor SP-leider Emile Roemer. Met de cijfers en de feiten zit het bij hem nu vermoedelijk wel goed: sinds hij twee jaar geleden bij de Algemene Beschouwingen vastliep en werd uitgelachen omdat hij die níet paraat had, kent hij er misschien juist wel weer zoveel uit zijn hoofd dat het een krampachtige indruk maakt.

Het gáát helemaal niet om parate kennis, weten ook de SP’ers om hem heen: het gaat erom dat Roemer zich niet, zoals in het Tweede Kamerdebat over de Brexit vóór de zomer of in het televisieprogramma Pauw eind augustus, in een hoek laat drukken en dan verkeerde of onverstandige dingen zegt. En zelfs dan gaat het niet om die dingen zelf, maar om de indruk die hij ermee wekt: dat hij niet als heer en meester over zijn eigen woorden gaat, maar zich als een scholier laat overhoren. „Noemt u dan eens zo’n dictaat uit Brussel, meneer Roemer?”

De partij zit ermee. Er zijn genoeg mensen die Roemer willen en kunnen adviseren. Maar het effect kan net zo goed tegenovergesteld zijn: dat hun lijsttrekker, die in interviews nu al steeds moet uitleggen waarom hij niet denkt aan opstappen, nog minder ontspannen overkomt.

De SP komt met een boodschap die juist nu zou kunnen aankomen bij kiezers: de partij is tégen bezuinigingen en marktwerking in de zorg, kritisch over de EU, vóór meer investeringen in de economie. Maar kan Roemer die boodschap overtuigend brengen? De twijfels zijn groot.

Diederik Samsom (PvdA)
Hij moet zich opnieuw profileren als lijsttrekker

2009IHN Samsom Inzet

Hij kondigde het twee weken geleden aan: na de Algemene Beschouwingen stelt Diederik Samsom zich opnieuw kandidaat als PvdA-lijsttrekker. Zijn naam is onherroepelijk verbonden met het impopulaire beleid van Rutte II. Maar de geplaagde politiek leider vindt dat hij de kans moet krijgen om zijn keuzes tegenover de kiezer te verdedigen.

Samsom zal zich tijdens deze Algemene Beschouwingen meer als PvdA-leider willen manifesteren dan als coalitiepartner van Rutte II. Dat zal flink wat balanceerkunst vereisen: hij zal verder afstand moeten nemen van de VVD – op armoede- en asielbeleid, immigratie, integratie en de arbeidsmarkt – maar ook weer niet zo veel dat het ongeloofwaardig wordt. Voor zijn achterban zal het niet gauw genoeg zijn: die vond dat hij zich de afgelopen jaren te veel vereenzelvigde met het kabinet.

Tegenover de harde verwijten van met name PVV en SP zal Samsom een verhaal van optimisme willen stellen: jullie mogen klagen, maar het gaat stukken beter met de gewone Nederlander – dankzij de PvdA in dit kabinet.

Ondanks zijn electorale zorgen blijft Samsom in grote Kamerdebatten doorgaans goed overeind. Hij heeft één voordeel: zijn voornaamste concurrent voor het leiderschap, vicepremier Lodewijk Asscher, zit twee dagen lang in het regeringsvak te zwijgen – alleen premier Rutte voert het woord bij de Algemene Beschouwingen.

Maar uiteindelijk weet ook Samsom dat het beslissende moment voor hem en zijn partij niet in deze week ligt maar erna: wanneer duidelijk wordt wie hem wil uitdagen als PvdA-leider. En dát heeft hij niet zelf in de hand.

Bijdragen van Enzo van Steenbergen, Petra de Koning, Mark Kranenburg en Annemarie Kas