Belangrijkste week van de VN gekaapt door Syrië

Verenigde Naties Bij de jaarlijkse ‘VN-week’ proberen de 193 lidstaten lopende problemen te bespreken. De vluchtelingen en het klimaatakkoord wijken nu voor Syrië.

President Obama arriveert met de Marine One op Manhattan om per auto naar het gebouw van de Verenigde Naties te gaan. Dat gebouw ligt, net als de Manhattan Heliport aan de East River. Foto Kevin Lamarque / Reuters

Eigenlijk moet het gaan over 65 miljoen ontheemden en de onzekere toekomst van het klimaatakkoord van Parijs, maar de belangrijkste week van het jaar voor de Verenigde Naties, VN Week, wordt gekaapt door Syrië.

De opzegging van het staakt-het-vuren door Damascus, dat de VS en Rusland overeen waren gekomen, zet de hoofdrolspelers in New York al meteen onder grote druk. De VN-konvooien met hulpgoederen die klaarstaan voor Aleppo en andere moeilijk toegankelijke gebieden kunnen alleen vertrekken als de situatie veilig is. De gespannen relatie tussen de VS en Rusland wordt er niet beter op. En andermaal dreigt duidelijk te worden dat de VN in de grootste crisis van dit moment weinig kunnen uitrichten. En dat net op die ene dag in het jaar dat de VN het middelpunt van de wereld zijn.

De komende dagen wordt in New York geprobeerd nog iets van de situatie te redden. Inderhaast worden extra bijenkomsten belegd, agenda’s schoongeveegd. „Dit is groter dan de VN”, zegt een ingewijde, „dit gaat over de wereldpolitieke verhoudingen.”

Elk najaar krijgt New York een invasie van staatshoofden, regeringsleider en ministers uit de 193 lidstaten van de VN en hun gevolg te verwerken, evenals honderden vertegenwoordigers van NGO’s en journalisten. Een handvol celebrity’s in VN-dienst – dit jaar Stevie Wonder, Leonardo di Caprio en Michael Douglas – maken het feestje compleet. In Midtown rond het ‘VN-dorp’ gaan straten dicht, worden parkeerverboden van kracht. Heel New York weet dan: ze zijn er weer.

De veiligheidsmaatregelen zijn altijd al indrukwekkend, na de bomexplosie van zaterdagavond zijn de autoriteiten dit jaar bijzonder gespannen. Terwijl zwarte limousines in eindeloze colonnes door de verregende stad kropen, maakte de politie jacht op een 28-jarige verdachte.

De wereld toespreken

De wereldleiders komen voor de formele opening van een nieuwe sessie van de Algemene Vergadering. Elk land mag dan de wereld toespreken, een marathon politiek toneel. Belangrijker dan de podiumkunsten zijn de onderonsjes tussen leiders die geen tijd hebben elkaar thuis op te zoeken of liever niet officieel bij elkaar op bezoek gaan.

Dit jaar nemen de leiders ook afscheid van twee belangrijke spelers in het VN-dorp. De secretaris-generaal en de Amerikaanse president. De SG is het boegbeeld van de VN. De Amerikaanse president betaalt in zijn eentje éénvijfde van de VN-rekening en zonder zijn toestemming of gedoogsteun kunnen de VN niet veel.

Obama en Ban Ki-Moon grijpen hun laatste VN Week aan om collega-leiders nog één keer onder druk te zetten. President Obama gebruikt zijn laatste bezoek voor ontmoetingen met de leiders van Israël en China en vraagt op een speciale top om aandacht voor het vluchtelingenvraagstuk. Om aan te mogen schuiven, moeten landen wel iets meebrengen: de belofte extra vluchtelingen op te nemen of geld. Nederland doneerde 260 miljoen euro extra voor de opvang van vluchtelingen in de regio. De VS zijn bereid niet 85.000 maar 110.000 vluchtelingen op te nemen.

Landen netjes in hun hemd gezet

Ban Ki-Moon, wiens termijn in januari verloopt, benut de jaarmarkt van wereldleiders om landen die het Klimaatverdrag nog niet ondertekend hebben heel netjes in hun hemd te zetten. Om het akkoord in werking te laten treden, moet het zijn goedgekeurd door ten minste 55 landen, die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor 55 procent van de uitstoot van broeikasgassen. Ban heeft een speciale klimaatdag georganiseerd, in de hoop dat ratificatie nog voor het einde van het jaar een feit is. Hij heeft haast omdat hij vreest dat het akkoord alsnog zou kunnen sneuvelen als Trump de verkiezingen wint.

Dankzij China en de VS, die al goedkeuring hebben gegeven, valt inmiddels meer dan 40 procent van de uitstoot onder het akkoord. Het wachten is op enkele grote vervuilers als Japan, India, Rusland en vooral de Europese Unie (12,1 procent van de uitstoot). Europa is ook op dit dossier verdeeld.

De opvolging van de twee VN-toppers staat dezer dagen formeel niet op de agenda, maar komt zeker aan bod. Met Obama verliezen de VN een goede vriend in het Witte Huis, onzeker is wat ze daarvoor terugkrijgen. Obama steunde de VN en stond voor de multilaterale aanpak van crises. Donald Trump heeft zich vooralsnog niet ge-out als geduldige multilaterale compromiszoeker. Hillary Clinton, oud-minister van Buitenlandse Zaken en daarom geen onbekende bij de VN, gebruikt de bijeenkomst deze week om te laten zien dat ze weet hoe ze met de wereld moet omgaan. Ze spreekt onder andere met de leiders van Oekraïne en Egypte.

Voor de opvolging van Ban zijn nu 9 kandidaten in de race en na vier informele peilingen in de Veiligheidsraad ligt de voormalige Portugese premier Gutteres op kop. Maar Gutteres heeft twee handicaps: de VN zoeken eigenlijk (1) een vrouw (2) uit Oost-Europa.

Bans opvolger, man of vrouw, erft een wereld die onrustiger en complexer is dan de wereld die Ban aantrof in 2006. Ban had bij zijn aantreden één grote crisis: Dafur. Sindsdien is het aantal brandhaarden toegenomen en de politieke wil om ze gezamenlijk op te lossen afgenomen, constateerde hij. Samantha Powers, VS-gezant bij de VN, vatte het klimaat waarin deze VN-Week plaatsvindt eind vorige week als volgt samen:

„Het is geen geheim dat er daarbuiten veel angst heerst.”

Toen moest de bomexplosie in New York nog plaatsvinden.