Ook de school is anders na de coup

Turkije De Turkse scholen zijn maandag weer open gegaan. Na de massale zuiveringen deze zomer zijn veel docenten geschorst en zijn de lesboeken aangepast. “Ik ga thuis nadenken over mijn toekomst”, zegt leraar Ali.

Leerlingen van de Tevfik Ileri-school, een imam-hatipopleiding in Ankara, in november 2014. Onder de Turkse president Erdogan is het aantal van dit soort scholen verveelvoudigd. Foto’s Umit Bektas/Reuters

Na een lange en turbulente zomer beginnen maandag in Turkije de scholen weer. Maar lang niet allemaal. Ruim duizend scholen zijn gesloten en opgeheven. In plaats van privéscholen van de Gülenbeweging zijn nu openbare scholen in de gebouwen gevestigd. Met andere directeuren, docenten en boeken.

Honderdduizenden leerlingen gaan nu naar een school die hun ouders niet zelf voor hen gekozen hebben. Meer dan een miljoen leerlingen hebben nog geen leraar. Na de mislukte machtsgreep van 15 juli zijn in Turkije bijna veertigduizend docenten ontslagen of geschorst.

Onderwijsbonden voorspellen chaos, met gebrek aan docenten en lesmateriaal. Een deel van de klaslokalen zal overvol zijn door gedwongen fusies, terwijl andere juist leegstaan. Een groot deel van de docenten vecht hun ontslag aan.

Het Turkse ministerie van Onderwijs heeft lijsten gepubliceerd met lesboeken die in de ban zijn gedaan, omdat ze bijvoorbeeld zijn geschreven door een gülenist. Het zijn titels die eerder juist door datzelfde ministerie waren aanbevolen of zelfs waren uitgegeven: ‘Informatie- en communicatietechnologie’. ‘Engels voor het secondair onderwijs’. ‘Turks voor het basisonderwijs’. Geen boehandel wil ze nog hebben. Leraren gooien ze weg. De uitgeverijen zijn gesloten en veel medewerkers zijn opgepakt.

Geen grapjes meer

In gewone jaren vindt Ali Ekber Kocamis (47), leraar Turkse taal en literatuur, de eerste schooldag na de vakantie de leukste dag van het jaar. „Iedereen maakt dan grapjes en komt handen schudden.” Nu ziet hij er als een berg tegenop, vertelt hij telefonisch. De helft van de docenten op de kleine middelbare school in de Oost-Turkse stad Tunceli, waar hij werkt, inclusief hijzelf, is geschorst. „Ik blijf thuis. Nadenken over mijn toekomst.”

De eerste golf schorsingen na de coup trof bijna dertigduizend leraren. Ze worden ervan verdacht actief te zijn binnen de Gülenbeweging. Die wordt door de Turkse regering verantwoordelijk gehouden voor de machtsgreep en gezien als een terroristische organisatie die volledig moet worden uitgeroeid.

Omdat de Gülenbeweging voor een groot deel om onderwijs draait, wordt die sector net zo hard gezuiverd als het leger, de politie of de hoge ambtenarij. Op 1 september maakte het ministerie van Onderwijs 28.163 namen bekend van leraren die aanvankelijk waren geschorst en na onderzoek zijn ontslagen. Ze worden niet beschuldigd van directe betrokkenheid bij de machtsgreep. ‘Gülenist’ zijn is genoeg.

Het is lastig geschorste leraren te spreken die in verband zijn gebracht met de Gülenbeweging. Ze verschuilen zich. Bij hun vakbond Aktif Egitim-Sen wordt de telefoon niet meer beantwoord. Waarschijnlijk zitten de bestuursleden vast.

Kocamis werd op 8 september geschorst, in de tweede grote golf van zuiveringen. Die was gericht tegen de Koerdische guerrillabeweging PKK en tegen linkse Turken. Hij is actief bij de vakbond Eğitim-Sen en heeft deelgenomen aan protesten. „Ik ben geen PKK-aanhanger. Als er bewijs zou zijn dat ik de PKK steunde, zou er een rechtszaak moeten zijn. Het strafrecht biedt mogelijkheden voor vervolging.”

Tegen PKK en linkse Turken

Op de Anatolische middelbare school Zeynel Erol, waar hij werkt, is de helft van de twintig docenten ontslagen. Het is nog niet duidelijk wie hen vervangt. „De staat heeft gezegd dat tijdelijke krachten benoemd zullen worden.” Een nabijgelegen school in de stad Ovacik blijft helemaal gesloten. Er zijn geen docenten meer over. De dichtstbijzijnde andere scholen liggen op zestig kilometer afstand, in een gebied waar wordt gevochten tussen de PKK en het Turkse leger.

Volgens een woordvoerder van de regering gaat het in eerste instantie om tijdelijke schorsing met behoud van salaris hangende het onderzoek. „Zulke stappen worden genomen op basis van concreet bewijs”, zegt hij. „Zoals financiële banden of pogingen mensen te rekruteren.”

Onzin, volgens direct getroffenen. „De regering probeert iedereen die oppositie is het zwijgen op te leggen”, zegt aardrijkskundelerares Gülcan Kacmaz Sayyigit (32) uit de Oost-Turkse stad Van via Skype. Zij is actief bij dezelfde vakbond en net als Ali Ekber Kocamışis geschorst.

Van de 11.285 leraren die op 8 september zijn geschorst waren 9.843 lid van Eğitim-Sen. Veel hebben meegedaan aan een staking tegen de oorlog in het zuidoosten op 29 december. Doordat nu de noodtoestand van kracht is, zijn de mogelijkheden om ontslag aan te vechten beperkt.

In de gebouwen van veel voormalige Gülenscholen worden nu openbare imam-hatipopleidingen geopend. Dat is een vorm van beroepsonderwijs waarbij ongeveer 40 procent over de islam gaat. Jongens en meisjes hebben gescheiden les.

De Turkse president Erdogan is opgeleid aan een imam-hatipschool. Sinds hij aan de macht is, is het aantal van dit soort scholen verveelvoudigd. Vooral ouders die religie en onderwijs gescheiden willen houden, maken zich daar grote zorgen over. Ze vrezen dat Erdogan een hele generatie naar zijn evenbeeld wil opleiden en religieus indoctrineert. Kocamıis zucht diep. „Terwijl de hele wereld het over genetica en ruimtevaart heeft, opent de Turkse regering meer religieuze scholen”.

De komende dagen zal het op de scholen vooral gaan over wat er op 15 juli is gebeurd, aldus het ministerie van Onderwijs. Er zijn lessen over de staatsgreep. Familieleden van martelaren, zoals mensen worden genoemd die zijn omgekomen toen ze de coupplegers probeerden tegen te houden, zijn te gast op scholen. Kinderen schrijven dinsdag een brief aan de martelaren. Woensdag wordt poëzie voorgedragen over vlag en natie. Vrijdag wordt op de imam-hatipscholen voor hen gebeden.