Er zijn ook mannen die ongewild kinderloos blijven

Bij ongewilde kinderloosheid gaat het altijd over vrouwen. Maar voor mannen is het gemis niet minder groot.

Illustratie Getty Images/Caspar Benson

,,Het voelt als een doorlopend rouwproces om iemand die niet wordt geboren.” Zo omschrijft Bob Eshuis (50) het verdriet van geen kind hebben terwijl hij dat wel had gewild. Acht jaar geleden werd na een aantal ivf-pogingen duidelijk dat Eshuis en zijn partner geen kinderen zouden krijgen. Althans niet via deze route. „We konden naar een privékliniek of een ziekenhuis in het buitenland, of een eitje kopen of voor adoptie kiezen, maar voor ons lag de grens bij ivf. Toen die procedure stopte, kwam het besef dat ik nooit vader zou worden. Dat was pittig.”

Regelmatig gaat het er in talkshows, kranten en op sociale media over: ongewilde kinderloosheid. Dat begon met een column van actrice Halina Reijn in de Vlaamse krant De Morgen. De documentaire De OK-vrouw volgde. Heel Nederland kon zien hoe het niet hebben van een kind het leven van Reijn beïnvloedt.

Het gaat steevast over vrouwen. Mannen met een onvervulde kinderwens hoorden we nauwelijks. In Nederland lukt het één op de zes stellen niet om binnen een jaar zwanger te raken, blijkt uit cijfers van Freya (vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen). Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek is 10 procent van de vrouwen tussen de 38 en 42 jaar in Nederland onvrijwillig kinderloos. Hoeveel mannen ongewild kinderloos zijn, wordt nergens geregistreerd, zegt Marjolein Grömminger van Freya. Hoe voelt kinderloosheid voor een man? Is het verdriet anders dan voor een vrouw?

„Ik heb me vastgehouden aan de gedachte dat de natuur het zo heeft bedoeld”, zegt Eshuis. „We waren gewoon te laat. Marjolein en ik leerden elkaar kennen toen we dertig waren. We hadden een druk leven, beiden zelfstandig ondernemer en een bruisend sociaal leven. Toen de kinderwens duidelijk werd, waren we bijna veertig. We dachten: dat gaat nog wel lukken. Eigenlijk lukte altijd alles.” Na een aantal maanden op de natuurlijke manier proberen, gingen ze het hulpcircuit in: ki (kunstmatige inseminatie) en verschillende ivf-pogingen. „Marjolein kreeg medicijnen, moest temperaturen en aantekeningen maken van haar cyclus. Na ruim twee jaar bepaalde de arts: het heeft geen zin om door te gaan.”

Taart en slingers

Er zijn verschillende redenen voor mannen om ongewild kinderloos te zijn: het lukt niet om (op tijd) een partner te vinden, onvruchtbaarheid, ziekte of een partner die geen kinderen wil. Voor Ad van Gool (49) was het een combinatie van die laatste twee. „In 2002 werd ik gediagnosticeerd met MS [multiple scerose], een aandoening van het centrale zenuwstelsel. Mijn vrouw twijfelde altijd al of ze kinderen wilde, maar door de omstandigheden veranderde dat. Ze wilde niet meer. ‘Hoe gaan we dat doen als het leven tegenzit en jij straks misschien in een rolstoel zit?’, vroeg ze. De toekomst die ik had uitgestippeld, ging niet door.”

Dan komt de rouwperiode. „Het een plek geven, is een proces geweest”, zegt Eshuis. „Het had meer impact dan ik dacht. Mijn tweelingzus kreeg in die periode wel een kind, met ivf. Toen haar zoontje 1 jaar werd en we dat met de familie vierden met taart en slingers was het zo overduidelijk dat wij dat nooit zouden ervaren.” Zo zijn er meer pijnlijke momenten. De norm is nog altijd dat men dat men voor nageslacht zorgt. „Mijn demente moeder kreeg een opleving door haar kleinkind. Dat vond ik prachtig, maar ook erg omdat ik dat niet kon geven.”

Mark (44, naam bekend bij de redactie) wil een kind maar heeft de juiste vrouw nog niet gevonden. Dates en aandacht genoeg, maar de timing was niet goed. „Vrouwen willen zekerheid, een man die financieel gezien voor haar en het kind kan zorgen. Dat is mijn ervaring. En dat kon ik tot nu toe niet bieden.” Zijn financiële situatie begint er nu langzaam beter uit te zien. „Binnen nu en een jaar hoop ik met iemand een kind te krijgen. Ik wil nageslacht. Ik heb de wereld wat te vertellen en wil dat mijn stem voortleeft in een zoon of dochter.”

Voor vrouwen is het (gemiddeld) na hun 40ste niet meer mogelijk om kinderen te krijgen. Bij mannen speelt dat niet; hij zou tot op veel latere leeftijd nog kinderen kúnnen krijgen. „Een andere vrouw zoeken heeft in mijn hoofd nooit gespeeld”, zegt Eshuis. „Ik wilde samen met Marjolein een kind en als dat niet lukte, dan niet. Gepasseerd station.”

Je moet er energie in stoppen om je relatie opnieuw vorm te geven, zeggen de mannen die we spraken. Het gemeenschappelijke doel dat je had, valt weg. Eshuis: „Daarvoor moet iets in de plaats komen. Wij maken nu elk kwartaal een reisje. Het is fijn om iets te hebben waar je samen naar uitkijkt. Daarnaast hebben we plezier met onze twee honden.”

Mannen komen nooit alleen

Sietze Palstra is maatschappelijk werker in Leeuwarden en gespecialiseerd in dit type rouwverwerking. „Zolang je patiënt bent, word je geholpen”, zegt hij. „Maar als het ziekenhuistraject is afgerond, niet. Althans, niet binnen de muren van het ziekenhuis.” Hij begon in 2012 de site ongewildkinderloos.nl en ontwikkelde een module om mannen en vrouwen te helpen bij de verwerking. Palstra begeleidde de afgelopen jaren zo’n vijftig stellen. De meeste van zijn klanten zijn hoger opgeleid. Vrouwen komen alleen, mannen gaan met de vrouw mee, merkt hij. „Ik heb nog nooit een man alleen op mijn kantoor gehad.” Vrouwen worden vaker geconfronteerd met het kinderloze bestaan dan mannen, zegt hij. „Dat komt door de gespreksstof: bij vrouwen gaat het negen van de tien keer over kinderen, bij mannen is dat minder. Toch is de gevoelsbeleving hetzelfde, de pijn is voor een man niet minder. Vaak denkt de man dat hij er voor de vrouw moet zijn, en dat er voor zijn verdriet geen plek is.”

Over het algemeen verwerken mannen het op een zwijgzame manier. „Vrouwen hebben meer behoefte om te praten en hun verdriet te tonen, door te huilen bijvoorbeeld. Meisjes zijn opgegroeid met het idee dat ze hun emoties mogen laten zien, jongetjes worden over het algemeen gestimuleerd om stoer te zijn.” Dat zie je later terug in zo’n rouwproces, zegt hij.

Mannen hoort Palstra sneller zeggen: ‘Zonder kinderen worden we ook gelukkig.’ Vrouwen hebben daar meestal meer tijd voor nodig. Het „verlies” verwerken met behulp van zijn module duurt gemiddeld een jaar. Stellen beschrijven onder meer hoe ze elkaar hebben leren kennen, hoe de kinderwens is ontstaan en hoe ze de fase van zwanger proberen te raken hebben beleefd. Palstra: „Die fase van hoop en teleurstelling is voor de meesten slopend. Dan volgen vragen over de betekenis van de kinderwens: wat had je met je kind willen doen, wat voor soort vader zou je zijn geweest, welke sport zouden jullie samen doen? Er zitten ook creatieve opdrachten in: maak iets wat vorm geeft aan je verlies. „Dat onderdeel kunnen mannen vaak goed, mannen zijn doeners. Een van mijn cliënten was machinist bij de NS. Hij maakte een spoorlijn die ophield. Hij wilde wel verder, naar het volgende station, maar de trein kon daar niet komen.” Een andere man plakte zijn kinderschoenen op een schilderij. De schoenen liepen niet naar het huis toe, maar van zijn huis af. Het symboliseerde een kind dat zijn huis zou overslaan.”

Uitjes met andere kinderen

Arjen Postma (51) weet zo’n tien jaar dat hij geen kinderen zal krijgen, maar dat vindt hij nu erger dan toen. „Wij zitten op dit moment meer in die rouwperiode dan tien jaar geleden. Kinderen zijn vaak een reden om bij elkaar te zijn. Ik worstel met de vraag: wat is het doel van het samenzijn van Yvonne en mij?”

Dankzij gesprekken met een therapeut kwam hij tot het inzicht dat hij een rol kan spelen in het leven van andermans kind. „Wij hebben dertien kinderen in onze directe omgeving die belangrijk voor ons zijn. Eerst dacht ik: onze meerwaarde voor die kinderen is beperkt, maar uit gesprekken met de ouders blijkt dat wij ook voor hun een speciale rol vervullen. Sommigen vertellen mij meer dan hun vader.”

Postma ging in augustus kamperen met zijn twee nichtjes, van 6 en 10 jaar. „Je voelt tijdens dit soort dagen wat je mist. Langs het sportveld staan, vriendjes mee naar huis, de chaos; een gezin geeft een hoop reuring. Zo’n uitje is dierbaar maar vervangt de pijn niet; het zullen nooit je eigen kinderen worden.”

„Het verdriet en gemis wordt in de loop der tijd anders”, zegt Eshuis. „Het overvalt me minder. Soms denk ik er even aan, maar inmiddels kan ik kiezen om erbij stil te staan en het verdriet te voelen, of te denken: nu even niet.”

Een kinderwens blijft altijd bestaan, zegt maatschappelijk werker Palstra. De manier waarop je ermee omgaat en hoe je deze wens op een andere manier vormgeeft, is bepalend voor de toekomst. Als je het niet afsluit – erin blijft geloven dat het nog kan, wordt het verwerkingsproces ingewikkelder. „Het gaat erom dat mensen hun kinderwens mogen houden, leren accepteren dat zij geen ouders worden en erover praten zodat de scherpe randjes ervan af gaan.”

Het accepteren en het zoeken naar een andere zinvolle invulling bleek voor veel cliënten een keerpunt in het leven. Palstra: „Vaak blijft de zorgbehoefte sterk, zowel bij mannen als vrouwen. De wens om een kind te adopteren of pleeggezin te worden, komt dan naar voren. Een andere baan, een nieuw huis, op wereldreis of gaan trouwen zijn andere voorbeelden van de toekomst kleur geven nu de kinderwens niet in vervulling gaat.”

Geen kinderen heeft voordelen

Het heeft ook voordelen om geen kind te hebben, zegt Eshuis. Hij gaat weleens eten bij vrienden met drie kinderen, maar een fatsoenlijk gesprek is dan onmogelijk. „Het is één grote apenkooi. De levenslust en gekkigheid van kinderen is leuk, maar het absorbeert je totaal. Soms denk ik achteraf: ik ben blij dat ik dat niet in huis heb. Wat een lawaai.”

Ook Postma ziet voordelen. „We hebben veel vrijheid. Maar dat is ook een probleem: we worden nooit beperkt door kinderen. Alle opties zijn open. Dat geeft onrust. Ik kan m’n koffers pakken en naar het buitenland verhuizen bijvoorbeeld.

„Soms vraag ik me af: is het misschien beter zo?” zegt Ad van Gool. „Voor mij zijn de winters zwaar door mijn MS. Op zo’n moment denk ik: als ik nu een kleine van school had moeten halen, was dat misschien wel heel zwaar geweest. Maar in het voorjaar en de zomer mis ik het altijd dat ik geen kind heb.”