Matchfixing in de Russische politiek

Doema-verkiezingen

Poetins partij verliest terrein maar zal, dankzij slimme wijzigingen in de kieswet, toch winnen. Op reis in de afgelegen regio Altaj met de waarnemers van Golos, dat zich inzet voor eerlijke verkiezingen.

Een meisje jaagt de ganzen terug naar hun hok, op een afgelegen boerenbedrijf in de regio Altajski Kraj. Foto Steven Derix

Een week geleden was het nog bijna dertig graden in Siberië. Nu schemert tussen de donkergroene dennen het eerste gele berkenblad. We steken de snel stromende Katoenj over, en buigen af naar het noorden. De smalle weg stijgt en daalt, meandert door de kale heuvels. Achter ons ligt het Altajgebergte en het vierlandenpunt met Kazachstan, China en Mongolië.

„De natuur is geweldig. Het is een van de redenen dat ik hier blijf wonen”, zegt Stanislav Andrejtsjoek (31), coördinator van de maatschappelijke organisatie Golos (‘Stem’), die zich inzet voor eerlijke verkiezingen. Zondag kiezen de Russen een nieuw parlement. In de week voor de verkiezingen trekt Andrejtsjoek met twee stafleden door de provincie Altajski Kraj om trainingen te geven aan zijn circa 500 verkiezingswaarnemers. Tweeduizend kilometer verweerd asfalt, onregelmatige maaltijden en weinig slaap: Andrejtsjoek ondergaat het blijmoedig.

Altajskoje, zegt hij, is een relatief welvarende nederzetting – voor deze straatarme regio. Het plein maakt een opgeruimde indruk, de sparren voor het stadhuis staan er vrolijk bij en de onvermijdelijke Lenin staat fier op zijn sokkel.

Langs het smalle beekje staan gepensioneerden met de opbrengst van hun moestuin: een paar paprika’s, een bolletje knoflook, een emmertje wormstekige appels. Een oudere man in een haveloos camouflagejasje verkoopt berkentakken – waarmee Russen zich op de rug slaan in de traditionele sauna.

In dit afgelegen dorp verscheen onlangs de hoofdinspecteur voor onderwijs uit de provinciale hoofdstad Barnaoel, 250 kilometer naar het noorden. Voor de onderwijzers en kleuterleiders van Altajskoje had de inspecteur een duidelijke boodschap: wie niet stemt op vicegouverneur Bessarabov zal onmiddellijk worden ontslagen.

„Dat zei hij gewoon openlijk?”, vraagt Stanislav Andrejtsjoek.

„Jazeker”, zegt de boomlange man tegenover hem. „Ze schamen zich nergens voor.” Andrejtsjoek knikt. „Zulke dingen maken we wel vaker mee.”

Verkiezingen in Rusland zijn voorspelbaar. Ook dit keer staat de uitslag in grote lijnen vast: Verenigd Rusland, de partij van president Poetin, zal ongeveer de helft van de zetels winnen.

Gestolen

Als het aan het Kremlin ligt, gebeurt dat dit keer met zo weinig mogelijk malversaties. In 2011 werd het Kremlin betrapt op massale stembusfraude. Meer dan honderdduizend Moskovieten demonstreerden tegen de ‘gestolen verkiezingen’. Pas anderhalf jaar en vele honderden arrestaties later, ging het protest liggen.

Foto Steven Derix

Vandaag kiest Rusland een nieuw parlement. Vrijwilligersorganisatie Golos (‘Stem’) zet zich in voor eerlijke verkiezingen. De afgelopen week trok coördinator Stanislav Andrejtsjoek door de Siberische provincie Altajski Kraj om trainingen te geven aan honderden waarnemers die vandaag zullen posten op de stembureau’s. Foto Steven Derix

Zoiets wil Poetin niet nog een keer. In 2018, zo verwacht iedereen, zal de Russische leider opgaan voor zijn vierde termijn als president. In de tussentijd wil Poetin geen gedonder. De volksopstand in Oekraïne, die de pro-Russische president Janoekovitsj de kop kostte, is een open wond bij het Kremlin.

Daarom heeft het Kremlin het hoofd van de Centrale Kiescommissie – Vladimir Tsjoerov, bijnaam ‘de tovenaar’ – met pensioen gestuurd. Het nieuwe hoofd is Ella Pamfilova, Poetins voormalige adviseur voor mensenrechten. Pamfilova heeft een goede reputatie, zowel in Rusland als het Westen. Deze verkiezingen, zo heeft ze al laten weten, moeten „eerlijk, open en legitiem” verlopen.

De werkelijkheid is minder rooskleurig. De overgrote meerderheid van de Russische bevolking (ruim 80 procent) mag dan nog altijd achter Poetin staan, zijn partij Verenigd Rusland verliest terrein. In de laatste peiling van het onafhankelijke onderzoeksbureau Levada Centrum scoort Verenigd Rusland een magere 30 procent.

Het Kremlin heeft daar iets op gevonden: dit jaar lijken de verkiezingen al maanden van tevoren gefixt. Door ingrijpende wijzigingen van het kiesstelsel (zie kader) kan Verenigd Rusland eigenlijk niet meer verliezen. Maar of de verkiezingsdag zelf, deze zondag, zonder incidenten zal verlopen zoals het Kremlin vurig hoopt, valt nog maar te bezien. Ondanks de voorzorgsmaatregelen van de regering heeft zich in een aantal kiesdistricten een felle strijd ontwikkeld tussen de zittende macht en kandidaten van de oppositie.

Sleutelposities

Neem Altajski Kraj, een van de armste provincies van Rusland. Gouverneur Aleksandr Karlin heeft hier een stevige machtsbasis. Zijn politieke vrienden bezetten sleutelposities in het regionale bestuur en het zakenleven. Zijn rechterhand, de jonge vicegouverneur Daniil Bessarabov, moet nu in Moskou de belangen van de Karlin-clan gaan behartigen.

Foto Steven Derix

Leontina Normanskich (75) runt een winkel in de gehucht Rossosji. Ze gaat zeker niet op de oppositie stemmen, maar op regeringspartij Verenigd Rusland. ,,Toen niemand zich wilde inzetten, heeft Poetin dit land bij de hand genomen.”. Foto Steven Derix

Maar in de regio heeft bijna niemand gehoord van de jonge, kleurloze Bessarabov. Bovendien is er een serieuze uitdager: econoom Vladimir Ryzjkov (Jabloko) komt zelf uit de regio, zat jaren in de Doema en speelde een actieve rol in de protesten van 2011-’12. In de laatste peilingen lag Ryzjkov licht voor.

De zittende macht zet alles op alles om de nederlaag af te wenden. Terwijl de officiële campagne nog moest beginnen, verscheen vicegouverneur Bessarabov voortdurend op tv – niet als kandidaat, zoals de wet voorschrijft, maar als bestuurder. Toen kandidaat Ryzjkov zijn verkiezingsposters wilde ophangen, werd hij geweigerd door de uitbaters van billboards. De bedrijven hadden een telefoontje gekregen van plaatsvervangend burgemeester Pjotr Frizen: geen posters van de oppositie in de straat. Vergunningen voor bijeenkomsten werden geweigerd. Activisten van Jabloko die op straat aan het folderen waren, werden opgepakt door de politie.

„Zonder manipulaties kan Bessarabov niet winnen”, zegt Stanislav Andrejtsjoek van Golos. En dus gaat de lokale afdeling van Verenigd Rusland lijnrecht in tegen de instructies van Moskou. En er is nog een oorzaak: verkiezingsfraude is diep ingesleten in het bestuursapparaat. In de afgelopen jaren heeft gouverneur Karlin overal zijn mannetjes neergezet. Locoburgemeester Frizen heeft de kiescommissies in Barnaoel in zijn zak. „Zie het als één enorme machine”, zegt Andrejtsjoek. „Om hem in goede conditie te houden moet hij af en toe draaien.”

Foto Steven Derix

Overal waar coördinator Stanislav Andrejtsjoek (rechts) komt, moet hij problemen oplossen. Zoals over de onkostenvergoeding van 1.500 roebel (ongeveer 20 euro) voor de waarnemers. Foto Steven Derix

Coördinator Andrejtsjoek van Golos houdt overal hetzelfde verhaal: in het café in Smolenskoje, in de collegezaal van het ziekenhuis van Bijsk, en in de schaduw van een muziektent op het plein in Altajskoje. Hij begint met een uitspraak van Kiesraadvoorzitter Pamfilova: iedereen die wordt betrapt op het vervalsen van de verkiezingen wordt strafrechtelijk vervolgd. Daarna spreekt hij zijn waarnemers moed in: „U doet dit niet alleen. U maakt deel uit van een grote organisatie.”

Op dit moment kijken de waarnemers in spe elkaar wat onzeker aan. Meer enthousiasme is er als Andrejtsjoek 5.000 roebel (iets minder dan 70 euro) in het vooruitzicht stelt voor het constateren van een ernstige overtreding. Golos werkt uitsluitend met vrijwilligers: in het dagelijkse leven werkt Andrejtsjoek bij de anticorruptie-organisatie ‘Transparency International’. „Inkomsten hebben we niet of nauwelijks, een paar giften hooguit”, vertelt de coördinator. „Maar we hebben ook nauwelijks uitgaven.”

Maar de organisatie staat onder druk: in 2013 werd Golos door de Russische autoriteiten aangemerkt als ‘buitenlands agent’. De organisatie verloor daarmee het recht om aanwezig te zijn in het stemlokaal. Bij de lokale verkiezingen stuurde Golos daarom waarnemers die zich accrediteerden als ‘feelancejournalist’. Toen ook dat werd verboden, sloeg Andrejtsjoek de handen ineen met de oppositie. De honderden waarnemers die namens Golos zullen posten op de stembureaus, zijn nu formeel vertegenwoordigers van oppositiekandidaat Ryzjkov. Volgens Andrejtsjoek zijn er goede afspraken gemaakt om de onafhankelijkheid van de waarnemers te kunnen garanderen.

De waarnemers zelf hebben verschillende motieven. Studente Joelia Kostenka doet het gewoon voor het geld. Maar na afloop van de training in het ziekenhuis van Bijsk vraagt ze zich hardop af of de 1.500 roebel ‘onkostenvergoeding’ (ongeveer 20 euro) wel opweegt tegen zoveel werk.

Hangsnor

In het dorp Altajskoje vertelt Vladimir Artjomenko, een potige gepensioneerde met een indrukwekkende hangsnor, dat hij dit werk al jaren doet. Een kwestie van burgerplicht, zegt hij: „Hier zal er niet worden gesjoemeld, want ze weten dat ik ze in de gaten houd.”

Foto Steven Derix

Andrejtsjoek en zijn twee stafleden leggen in een paar dagen meer dan tweeduizend kilometer af. Soms zijn er toevallige ontmoetingen. Zoals met deze Azerische boer in de afgelegen heuvels bij Altajskoje. Foto Steven Derix

In Smolenskoje blijkt Irina Tysjenko (71) een bekeerlinge. „Ik heb 20 jaar niet gestemd. Maar nu ik met één been in het graf sta, heb ik besloten om iets te doen.” Ze wijst naar de verkiezingsfolder voor haar op tafel. „Ryzjkov is mijn kandidaat. We moeten iets veranderen in dit land.” Maar de vraag is of deze vrijwilligers de machinaties echt kunnen doorzien.

De Russische kieswet is complex: vrijwel elke stap in het verkiezingsproces is nauw omschreven. Maar de lijst met trucs is lang. Zo zijn er studenten die stemmen met de stempas van overleden burgers. Fabrieksdirecteuren die hun medewerkers per bus laten aanvoeren om te stemmen op de juiste kandidaat. „Het kan zijn dat er buiten ineens een dronkelap op de vuist gaat met de politie”, waarschuwt Andrej tsjoek. „Uw natuurlijke neiging zal zijn om te gaan kijken wat er gebeurt. Maar ik vraag u om u te concentreren op wat er gebeurt rond de stembus.” Na het sluiten van de stemlokalen op zondagavond zullen de waarnemers van Golos door heel Rusland een sms met de uitslagen versturen naar een centraal computersysteem.

Voordat de Centrale Kiescommissie zondagavond met de officiële uitslag komt, zal Golos de resultaten al wereldkundig hebben gemaakt. Hierdoor zullen regionale kiescommissies „minder gemotiveerd” zijn om alsnog te gaan knoeien, zegt Andrejtsjoek tijdens de training. Maar dat helpt lang niet altijd.

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van Barnaoel werd het provinciehuis afgegrendeld door de politie. Toen waarnemers en media zich door het cordon hadden gepraat zagen ze dat de kiescommissie bezig was met het opstellen van een nieuwe uitslag.

Donderdag gaf Ella Pamfilova een persconferentie in Moskou. In ongeveer 15 regio’s is de situatie rond de verkiezingen „niet geheel bevredigend” en zijn onregelmatigheden niet uit te sluiten, aldus Pamfilova. „Ik heb al eerder gewaarschuwd dat als dat gebeurt we de stembusgang zullen annuleren en de zaken zullen overdragen aan justitie.”

In de Altajski Kraj beëindigt Stanislav Andrejtsjoek zijn tour in een restaurant, in het kuuroord Belokoericha. Dan gaat voor de zoveelste keer zijn telefoon: een informant in een van de kiescommissies heeft een lijst bemachtigd met aanhangers van Verenigd Rusland in ziekenhuizen, scholen en het ambtenarenapparaat. Hun coördinator? De secretaris van de kiescommissie.

Tevreden neemt Andrejtsjoek een slok van zijn Siberische bier. „We hebben onze mensen niet voor niets opgeleid.”