EU-leiders willen macht van ‘Brussel’ terugdringen

Op een top in het Slowaakse Bratislava likken EU-leiders na de Brexit hun wonden. Ze zijn het over veel onderwerpen nog oneens, maar vinden elkaar in het terugdringen van de macht van de ‘instituties’ in Brussel.

Foto AFP / Joe Klamar

,,Is dit jouw vakantiehuisje?” Premier Rutte loopt de imposante binnenplaats van het kasteel van Bratislava op en zwaait lachend naar zijn Luxemburgse collega Xavier Bettel. Ook op de andere aanwezige EU-leiders maakt de sprookjesachtige burcht in de Slowaakse hoofdstad indruk. Rode lopers, kroonluchters, met veren uitgedoste soldaten. Dit is wel wat anders dan het grijze beton waarin ze normaliter bijeenkomen in Brussel.

Het kasteel bleek vrijdag de ideale locatie voor de ,,intens eerlijke discussie” die Europees ‘president’ Donald Tusk wil voeren over de toekomst van de EU. Niet alleen vanwege het sfeerverhogend uitzicht op de Donau, maar ook omdat het stokoude gebouw eigenlijk niet gemaakt is voor grote toppen: de klassieke salon waarin de 27 leiders bijeenkwamen was relatief klein, iedereen kon elkaar diep in de ogen kijken. En dat was hard nodig.

Sinds Brexit, het Britse besluit om de EU te verlaten, zitten de achterblijvers in de rats. Zestig jaar lang draaide de Europese samenwerking om integratie. Het nieuwe sleutelwoord dreigt desintegratie te worden. Dat voorkomen ,,is makkelijker dan je denkt”, grapte Tusk vooraf. Eenmaal binnen moest de Poolse oud-premier volgens een ingewijde echter moeite doen om het gesprek op de rails te houden. ,,De beschuldigingen vlogen niet over de tafel, maar het was een pittige discussie.” Na afloop zei Tusk ,,dat er hoop is”.

Nieuw elan

De informele top, zonder de Britten, was de eerste aanzet tot wat intussen het ‘Bratislava-proces’ is gedoopt, een poging om in maart volgend jaar, wanneer in Rome het zestigjarig bestaan van de EU wordt gevierd, een plan klaar te hebben om Europa nieuw elan te geven. De ideeën hierover lopen uiteen. De Fransen vinden terrorisme-bestrijding belangrijk, de Oost-Europeanen pleiten voor harde Europese buitengrenzen en minder vluchtelingen, de Zuid-Europeanen voor meer banen en veel meer solidariteit in de vluchtelingencrisis.

De komende maanden moet hier chocola van worden gemaakt. EU-leiders presenteerden vrijdag een ‘roadmap’, een lijst goede voornemens op het gebied van migratie, veiligheid en economische kwesties. ,,In de komende maanden willen we onze burgers een visie bieden van een aantrekkelijke EU die ze kunnen vertrouwen en steunen”, aldus de slotverklaring. Hoe die ‘roadmap’ er precies uit zal zien weet niemand nog, harde besluiten werden vrijdag niet genomen, maar diplomaten zinspelen op een grote politieke uitruil.

Zo dringen West-Europese landen, zoals België en Nederland, erop aan dat Oost-Europa alsnog akkoord gaat met maatregelen tegen ‘sociale dumping’ - te goedkope arbeidsmigratie, waar bijvoorbeeld vrachtwagenchauffeurs de dupe van zijn. In ruil daarvoor zouden de Oost-Europeanen tegemoet kunnen worden gekomen in het vluchtelingendossier. Voor wat hoort wat. Dat klinkt wat plat, maar de Europese eenheid is de leiders heel wat waard.

‘Cynisch spel van populisten’

,,De geest van Bratislava was een geest van samenwerking”, zei de Duitse bondskanselier Merkel na afloop van het overleg, die dat punt benadrukte door samen met de Franse president Hollande een persconferentie te houden. Het trauma van het Britse vertrek zit diep. Tusk noemde het Brexit-referendum eerder ,,een cynisch spel van populisten die sociale frustraties uitbuiten”. Tegelijk ziet hij het als het bewijs dat ,,miljoenen Europeanen” zich zorgen maken over ,,hun manier van leven” en zich niet meer beschermd voelen door terroristische en economische bedreigingen. En dat is volgens de Pool niet onterecht.

Over één ding lijken de EU-leiders het al wel redelijk eens: hun regeringen en nationale parlementen moeten weer meer te zeggen krijgen, want alleen zij, zo is de gedachte, kunnen de kloof met de burger overbruggen. Instituties, zoals de Europese Commissie en het Europees Parlement, moeten ,,niet hun eigen prioriteiten opdringen”, concludeerde Tusk eerder deze week al in een brief op basis van vele voorgesprekken met leiders. Maar, zo voegde Tusk er meteen aan toe, dan moeten Europese hoofdsteden zelf wel harder aan de slag.

Renzi na afloop ontevreden

Dat valt niet mee, want lidstaten hebben er een handje van om niet uit te voeren wat ze eerder met elkaar zijn overeengekomen. Voorbeelden te over: het in 2015 in Parijs gesloten klimaatakkoord is al wel geratificeerd door China en de VS, maar EU-landen blijven pijnlijk achter, en ondergraven zo hun plek op het wereldtoneel. Afspraken over het eerlijker verdelen van vluchtelingen worden mondjesmaat uitgevoerd. En een eerder bereikt akkoord over de door West-Europa geagendeerde ‘sociale dumping’ werd in mei geblokkeerd door, tja, nationale parlementen.

Rutte pleitte vrijdag voor ,,een nieuwe cultuur van besluitvorming”, waarbij leiders elkaar zelf geregeld aanspreken en niet afwachten totdat de Europese Commissie dat doet. ,,In implementeren zijn we niet goed”, aldus de premier. In hun gezamenlijke verklaring beloven de EU-leiders elkaar ,,loyale samenwerking en communicatie”. Dat ging overigens meteen al fout, toen de Italiaanse premier Renzi achteraf zei de tekst niet te onderschrijven. Hij vindt dat Italië meer steunt verdient in de migratiecrisis. ,,Ik kan geen persconferentie geven met Merkel en Hollande”, zei Renzi. ,,Ik volg geen script om mensen te laten geloven dat we het allemaal eens zijn.”