Stemt kosmopolitisch Berlijn ook AfD?

Lokale verkiezingen

Zondag kiezen Berlijners nieuwe vertegenwoordigers. Politici waarschuwen kiezers voor het gevaar van anti-immigratiepartij AfD.

FOTO Odd ANDERSEN/AFP

Even wordt het vredige politieke tafereeltje op een Berlijnse straathoek heftig verstoord. „Jullie hebben de deur opengezet voor al die vluchtelingen, ik hoop dat jullie gaan verliezen”, schreeuwt een man naar Daniel Buchholz, raadslid voor de SPD die voor een ijssalon folders uitdeelt en in gesprek gaat met kiezers.

Maar de boze man wil niet praten. Terwijl hij weg beent naar de overkant van de straat, roept hij: „Ik stem op de AfD.” Hij heeft een onmiskenbaar buitenlands accent. „Dat zie je vaker”, zegt Buchholz. „Ook bij migranten en hun kinderen bestaat er weerstand tegen de vluchtelingen. Ze vrezen er de dupe van worden.”

Hier in Spandau, in het uiterste westen van Berlijn, „wonen veel Duitsers van Turkse komaf en Koerden, Duitsers uit Rusland, 5.500 asielzoekers en dan natuurlijk de ‘bio-Duitsers’ – zoals de autochtonen wel worden genoemd.

Zondag zijn er verkiezingen in Berlijn, dat niet alleen de hoofdstad is, maar ook één van de zestien Duitse deelstaten. Er wordt een nieuw deelstaatparlement (gemeenteraad) gekozen, dat op zijn beurt de burgemeester aanwijst. En er wordt gestemd voor volksvertegenwoordigingen in de twaalf stadsdelen.

Maar het belang van de verkiezingen overstijgt de lokale politiek. Nu de positie van bondskanselier Merkel door haar omstreden vluchtelingenbeleid is verzwakt, staat haar coalitie van CDU, CSU en SPD onder druk. Tegenvallende verkiezingsresultaten maken de toestand voor kanselier en kabinet nog penibeler.

Vernederende nederlaag

Op 4 september leed Merkels CDU een nederlaag in het landelijke Mecklenburg-Vorpommern, waar de christendemocraten minder stemmen kregen dan anti-immigratiepartij AfD. Nu is de vraag in het kosmopolitische Berlijn hoeveel ontevreden kiezers van de volkspartijen CDU en SPD hier overlopen naar de AfD.

De sociaal-democraten zijn in de hoofdstad de grootste, maar ze hebben het zwaar. In de peilingen staan ze er met iets meer dan 20 procent historisch slecht voor. „Het vluchtelingenbeleid domineert de campagne, ook in Berlijn”, zegt Carsten Koschmieder, politiek socioloog aan de Freie Universität Berlin. „De SPD probeert zich nu wat van Merkel te distantiëren, maar ze zijn medeverantwoordelijk voor haar beleid. Een deel van de SPD-kiezers zegt: ik voel me bedreigd door de vluchtelingenstroom, ik wil een andere aanpak. En de AfD is, afgezien van de Beierse CSU, de enige die echt oppositie voert tegen het vluchtelingenbeleid.”

Vijf partijen zijn nu in het Berlijnse deelstaatparlement vertegenwoordigd: naast SPD en CDU ook De Groenen, Die Linke en de Piraten. In juli namen ze samen met de liberale FDP een verklaring aan tegen rechtsextremisme en rechtspopulisme, de AfD incluis. Wat die partij aangreep als bewijs dat zij het enige alternatief voor de gevestigde macht is.

Burgemeester Michael Müller (SPD) zet zich af tegen de anti-immigratiepartij. Hij waarschuwt dat de AfD in het bestuur kan komen van stadsdelen. in dat geval, zegt Müller, krijgt de AfD invloed op veel ambtenaren en de besteding van miljoenen euro’s. Maar volgens Koschmieder is de speelruimte van wethouders beperkt. „Al spelen ze voor scholen, en ook bij het onderbrengen van vluchtelingen, wel een rol.”

In Spandau, met zijn 235.000 inwoners, vertelt Buchholz kiezers dat de AfD hun belangen kan schaden. „Die partij wil de rem op huurverhogingen afschaffen en het woningbezit van de stad verkopen. Mensen die sowieso AfD willen stemmen luisteren niet als ik dat zeg.”

Met concrete, lokale thema’s proberen de sociaal-democraten kiezers te behouden. Meer kinderopvang, betaalbare woningen, schone omgeving. Buchholz kreeg een wet aangenomen die het aantal gokhallen in de stad („niet goed voor de buurt”) halveert. In 2011 kreeg hij 41,8 procent van de stemmen, het beste resultaat van alle SPD’ers in Berlijn. Hij is er niet gerust op dat hij dat kan herhalen. Merkels vluchtelingenbeleid hangt als een schaduw over de verkiezingen, vooral in de wijken aan de randen van de stad. Maar persoonlijk bewondert hij de kanselier „voor wat ze op dit historisch belangrijke moment heeft gedaan.”

Vaderland, buurschap, hartstocht

Helemaal aan de andere kant van de stad ligt Marzahn-Hellersdorf. Veel hoogbouw, maar ook groene wijken met eensgezinswoningen – bij elkaar 260.000 inwoners. Ook hier staat de SPD onder druk. Sven Kohlmeier, in 2011 gekozen, voert campagne voor: vaderland, nabuurschap, hartstocht. „Veel mensen op straat hebben het gevoel: er was geld voor de bankencrisis, er is geld voor de vluchtelingen, maar het gaat nooit over ons. Ik begrijp dat gewone mensen zich daar zorgen over maken. Ik zet me in voor verbeteringen in hun directe omgeving: dat er een lift komt bij het station van de S-Bahn, dat het trottoir bij het bejaardenhuis wordt verbeterd, dat er genoeg geldautomaten zijn en de straatlantaarns het doen.”