Of je organen afstaat moet je nu beslissen

Wet orgaandonatie

De Tweede Kamer heeft met de kleinst mogelijke meerderheid – 75 tegen 74 – een wetsvoorstel over het doneren van organen aangenomen. ‘Nee, tenzij’ wordt ‘ja, tenzij’. De Eerste Kamer moet ook nog stemmen over de wet.

Tony de Ronde (61) heeft elke twee dagen een nierdialyse nodig. Hij zou enorm gebaat zijn bij een nieuwe nier. „Hoe je het ook wendt of keert, we hebben meer donoren nodig.” Foto Olivier Middendorp

Kan de overheid mensen forceren een beslissing te nemen over het afstaan van hun organen na de dood? Een meerderheid van de Tweede Kamer vindt van wel. Een initiatiefwet van D66-Kamerlid Pia Dijkstra om het systeem voor orgaandonatie te veranderen werd dinsdagmiddag met de kleinst mogelijke meerderheid aangenomen: 75 stemmen voor, 74 stemmen tegen. De Kamer ging zo akkoord met een voorstel dat als nooit tevoren in kan grijpen op de lichamelijke integriteit van mensen.

Wat verandert er? Nederlanders die niet actief aangeven geen organen te willen afgeven, hebben straks automatisch ‘geen bezwaar’ tegen orgaandonatie. Nu is dat andersom: wie niks aangeeft, is geen donor. De verandering in het kort: ‘nee, tenzij’ wordt ‘ja, tenzij’ bij de keuze voor orgaandonatie.

Dat de Tweede Kamer het voorstel aannam was verrassend, en dat was te zien aan Kamerlid Dijkstra. Ze kwam een tikkeltje beduusd de vergaderzaal uit. Vier jaar lang schaafde ze aan haar initiatiefwet. Ze sprak tientallen patiënten die leven met een nieuw orgaan, ze veranderde haar voorstel meerdere keren, verdedigde het in vier lange debatten. En nu werd het tegen alle verwachting in aangenomen. Dijkstra: „Het was heel spannend, maar het is goed afgelopen.”

Flinke dosis geluk

Het draaide dinsdag om twee partijen: de VVD en het CDA. Beide partijen kozen ervoor hun kamerleden de vrijheid te geven een eigen afweging te maken, in plaats van als fractie eensgezind te stemmen. Alle CDA’ers stemden alsnog tegen, maar de VVD zorgde voor een meerderheid. Zeven VVD’ers stemden voor.

Hoe spannend het werd, is te zien aan de opvallende rol voor een afwezig kamerlid. Frank Wassenberg (Partij voor de Dieren) zat in een vertraagde trein en was daardoor te laat om ‘tegen’ te stemmen. Was hij aanwezig geweest, dan was de uitslag 75-75 geweest, en het wetsvoorstel verworpen. Wassenberg meldde via twitter dat hij een „enorme blunder” had begaan: „Daardoor wet aangenomen waar ik tegen ben. Zeer ongelukkig mee.”

Opvallend was ook de rol voor VVD’er Daniël van der Ree. Hij vervangt sinds vorige week Kamerlid Anne-Wil Lucas, die het bedrijfsleven is ingegaan. Van der Ree zal tot aan de verkiezingen in maart waarnemen, en maakte direct gebruik van het feit dat hij vrij mocht stemmen. Van der Ree was een van de VVD’ers die voor het wetsvoorstel stemden.

Écht afgelopen is het nog niet voor Dijkstra. De Eerste Kamer moet nog instemmen met het wetsvoorstel. De uitkomst van die stemming is zeer onzeker. Van een aantal partijen lijkt de voorkeur vast te liggen, net als in de Tweede Kamer. PvdA, SP, GroenLinks en, uiteraard, D66 zijn voorstander. Fervente tegenstanders zijn er ook: de PVV en de christelijke partijen. Ondanks een wat andere zetelverdeling in de Eerste Kamer, zullen opnieuw CDA en VVD de doorslaggevende stemmen verzorgen.

Eigen afweging

De verwachting is dat de senatoren van deze partijen de vrijheid krijgen een eigen afweging te maken. Maar het is niet gezegd dat ook onder de senatoren VVD’ers zijn die de wet willen veranderen. Net zomin staat vast dat alle CDA-senatoren tegen zijn. Uitkomst ongewis, kortom, en dat maakt de Eerste Kamer een horde die net zo groot kan zijn als de Tweede Kamer.

Tegenstanders hebben er altijd op gewezen dat de overheid het zelfbeschikkingsrecht inperkt, als het een beslissing over orgaandonatie oplegt aan burgers. Het is mogelijk dat deze bezwaren ook bij senatoren spelen. Zowel de VVD als D66 benadrukken dat de overheid niemand dwingt om donor te worden, maar dat er alleen meer druk wordt gecreëerd om een keuze vast te leggen.

VVD-Kamerlid Arno Rutte: „Dit is geen stemming voor of tegen orgaandonatie.” Dijkstra: „Bij sommige mensen leeft het misverstand dat ik iedereen dwing om orgaandonor te zijn. Dat is absoluut niet aan de orde. We dwingen mensen om een keuze te maken. Nu is dat te vrijblijvend.”

Een stap dichterbij een historische verandering van het Nederlandse donorsysteem. Dat is de voorlopige tussenstand. Dat beseft Dijkstra ook. „We gaan moedig voorwaarts”, zei ze. En: „We moeten nu de Eerste Kamer overtuigen. Dit moment moeten we pakken.” Voorlopig was ze vooral „ontzettend blij voor alle patiënten.” Naar schatting overlijden ieder jaar zo’n 150 mensen terwijl ze op een wachtlijst staan voor een orgaan. Er staan ongeveer duizend mensen op de wachtlijst. Vorig jaar stonden 265 mensen organen af.