Onderwijs

Leraren kunnen de radicalisering niet verhelpen

Leerlingen leren slecht hoe de samenleving in elkaar zit, blijkt uit een onderzoek. Een nieuw vak burgerschap kan dat verbeteren maar is geen wondermiddel tegen radicalisering.

Foto ANP/Jerry Lampen

Moet iedere wiskundeleraar behalve de sinus en de cosinus een nieuwe terreuraanslag bespreken? Moet die daar een extra training of les voor volgen? Of gaat het halen van een lesbevoegdheid wiskunde voor, als de leraar die nog niet heeft, wat vooral bij het MBO vaker voorkomt. Of is discussie over aanslagen, discriminatie of de wel degelijk plaatsgevonden holocaust een specialisme van de leraar maatschappijleer? Die vragen komen op tijdens twee dagen hoorzittingen door vier leden van de Kamercommissie OCW (CDA, D66, PvdA, VVD), over “botsende waarden”, vrijdag 9 en maandag 12 september.

Aanleiding was het rapport ‘Twee werelden, twee werkelijkheden; hoe ga je daar als docente mee om’ dat journaliste Margalith Kleijwegt in opdracht van het ministerie van OCW heeft geschreven. Ze beschrijft extreemrechtse of islamistische ideeën van leerlingen en studenten in vier hbo’s, acht mbo’s en vijf vmbo’s. Ze stuitte op radicalisering en onwaarschijnlijke complotverhalen: volgens moslimleerlingen zou de aanslag op Charlie Hebdo door Amerikanen en zionisten zijn gepleegd. Rechts radicale leerlingen dachten dat het onbeweeglijk liggende Syrische drenkelingetje Alan op de iconische persfoto, niet dood zou zijn.

Geen enkele leraar kan zich er aan onttrekken. De lont kan met een sneer worden ontstoken. “Autochtone leerlingen hebben dezelfde verderfelijke associaties over moslims als moslims over homo’s en vrouwen”, zei Youssef Azghari, leraar aan de Avans Hogeschool, tijdens de hoorzitting.

De tekst gaat onder de slideshow verder.

Rare opvattingen

De doelwitten zitten in de klas. “Sommige studenten hebben rare opvattingen over moslims en joden. Ze zeggen vaak iets over iemand die naast hen zit en dat hebben ze niet in de gaten. Ze zeggen dan; “jou bedoel ik niet. Jij bent een aardige man”, zei Jacob Eijkelboom, docent aan de Hogeschool van Amsterdam voor de Kamerleden.

Volgens Sven Annen van de Landelijk Aktiecomité Scholieren (Laks) vallen leerlingen en studenten uiteen in losse groepjes gelijkgezinden die weinig contact hebben onderling. Met conflicten tussen die groepen kan elke leraar te maken krijgen. Maar “je kunt sommige losse opmerkingen ook te ver opblazen, zodat niemand er meer over durft te praten”, zei leerling Rick de Wijk, vice-voorzitter van Job, de vereniging voor MBO-studenten.

Er zijn bewezen gesprekstechnieken, coachmethoden, peer educators voor medeleerlingen die zich weggedrukt voelen en niets meer durven te zeggen. Amerikaanse scholen hebben republikeinse rituelen (pledge of allegiance met “vrijheid en recht voor ieder”) en veel aandacht voor de Grondwet. Niet dat daarmee de VS zijn gevrijwaard van radicalisering.

Maar wat moet de Nederlandse overheid doen? Op die vraag waren de antwoorden minder helder. Radicale boodschappen zijn overal, dus ook op school. Een concrete suggestie was om het onderwijs in burgerschap te verbeteren in het MBO, toch dat vak. “Die vrijblijvendheid van burgerschap aan het MBO is schrijnend”, zei Hessel Nieuwelink van de Hogeschool van Amsterdam die is gepromoveerd op democratische vorming. “Juist leerlingen van die scholen moeten gelijke kans krijgen op een rol in de parlementaire democratie”.

PVV stemmen? Ik ben al blij als een leerling eerst het verkiezingsprogramma leest

Kruiwagen met kikkers

De vertegenwoordigers van de werkgevers van het onderwijs waren terughoudend over ingrijpen van de overheid. Simone Walvisch, vice-voorzitter van de Po-raad (basisscholen) pleitte voor “zelfevaluatie” bij basisscholen: “Hoe doen we het, en hoe bereiken we resultaat?”. Taakje erbij voor de al druk bezette onderwijzer. Maar Walvisch kan die 7000 scholen met 1100 besturen nu eenmaal “niet bijeendrijven”, zei ze. De meningsverschillen zijn groot tussen al die verschillende levensbeschouwingen. “Onze vereniging is ook een kruiwagen met veel kikkers, scholen uit de stad, het platteland, klein, groot, met denominaties”, zei Paul Rosenmöller, voorzitter van de VO-raad (voortgezet onderwijs).

De opheffing van het grondwetsartikel voor de vrijheid van onderwijs met gesubsidieerde bijzondere scholen is geen oplossing. Ook dan maakt de vrijheid van godsdienst veel mogelijk en is het legaal op een radicaal intolerante partij te stemmen, een burgerrecht zelfs.

Volwassenen doen het massaal. Anouk van Butselaar, docente aan een ROC in Den Bosch vindt haar eigen mening over de PVV niet relevant als een leerling daarop wil stemmen. Ze is al blij als een leerling eerst het verkiezingsprogramma leest. “Dan vind ik het goed, hij staat er achter”, zegt ze.

Er is ook polarisering en radicalisering in de Tweede Kamer zelf. Geert Wilders is een collega van de vier Kamerleden die daar zaten. Als de samenleving polariseert, kan zij dat als leraar niet verhelpen.

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs. Hiervoor was hij onder andere chef opinie, commentator en verslaggever voor NRC. Hij woonde 11 jaar in Washington, in de vroege jaren tachtig voor omroepen en bladen, in de vroege jaren negentig voor NRC.