Geen revolutie, maar vooral ruzie in Rome

De nieuwe burgemeester van Rome moest het boegbeeld worden van de ‘nieuwe politiek’ die de beweging van komiek Beppe Grillo voorstaat. Maar vooralsnog hobbelt de partij van incident naar incident.

De nieuwe burgemeester van Rome, Virginia Raggi, lid van de Vijfsterrenbeweging van komiek Beppe Grillo. Foto Massimo Percossi/AP

Het leek de ideale springplank naar de macht. Een cameragenieke vertolker van de roep om vernieuwing. Voor het eerst een vrouw als burgemeester van de hoofdstad. De jongste burgemeester ooit. En dat alles met een royaal krediet van de kiezers. De Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo, populistisch, eurosceptisch, afkerig van alle ‘oude politiek’, had aan het begin van de zomer de wind vol in de rug.

Het aantreden van de toen 37-jarige Virginia Raggi als burgemeester van Rome, op 22 juni, moest de aanloop worden van een sierlijke salto naar nationale macht. Maar de afgelopen maanden zijn Raggi en haar partij van incident naar incident gestrompeld. Ruzies en fouten hebben voor iedereen zichtbaar de tegenstellingen binnen de partij blootgelegd. De beoogde kandidaat-premier is behoorlijk gehavend. En op de achtergrond een knagende vraag: Grillo en zijn partij beloven een politieke revolutie, maar welk idee van democratie schuilt daar eigenlijk achter?

„Rome zou voor iedereen een probleem zijn geweest”, zegt Paolo Becchi, hoogleraar filosofie in Genua en tot eind vorig jaar een medestander van Grillo.

„Maar het wordt nu op de verkeerde manier aangepakt. Het gaat alleen maar om de baantjes. Er is geen visie. De partij leeft van dag tot dag. In plaats van de beloofde transparantie zien we een verholen interne strijd binnen de partij. Het is om misselijk van te worden.”

Het ene schandaal na het andere

Raggi staat voor een zware opgave. Rome zucht onder een grote schuldenlast. Het openbaar vervoer functioneert niet naar behoren. De afvalverwerking is een probleem. In alle lagen van het gemeentebestuur zijn de sporen zichtbaar van op zijn best twijfelachtige, soms strafbare contacten tussen lokale bestuurders, louche ondernemers en misdadigers, wat het moeilijk maakt de bokken van de schapen te scheiden.

In de tweede stemronde gaf 67 procent van de Romeinse kiezers Raggi het vertrouwen om deze uitdagingen aan te pakken. Maar de burgemeester is nog niet eens begonnen aan die opgave. Ze wankelt van het ene schandaaltje naar het andere, met veel geruzie over benoemingen en plotseling gestegen salarissen. Het dieptepunt kwam op 1 september, toen naast de wethouder van Financiën Raggi’s kabinetschef, de twee topmensen bij het transportbedrijf ATAC en de baas van het afvalbedrijf AMA opstapten.

Lees ook dit profiel van Virginia Raggi: Onervaren, maar helemaal anders

Een paar dagen later ontsloeg Raggi zelf haar nieuwe wethouder van Financiën, nog geen 24 uur na zijn benoeming. En dan is er ook nog de wethouder die over afvalverwerking gaat, tegen wie een onderzoek loopt omdat ze eerder een miljoen euro heeft verdiend als ‘consulent’ van het afvalbedrijf, dat (toevallig?) een lucratief contract afsloot met de sluwe zakenman die een aantal afvalstortplaatsen beheert. De stad is „aan zijn lot is overgelaten”, schreef de Osservatore Romano eind vorige week.

„Raggi is incompetent. Zij is niet opgewassen tegen de problemen”, zegt Becchi in een telefoongesprek. Maar hij erkent dat lang niet alles Raggi valt aan te rekenen. De chaos van de afgelopen weken is ook een gevolg van de manier waarop de Vijfsterrenbeweging functioneert.

Democratie via internet

De grondslag daarvoor is tien jaar geleden gelegd. Leidraad was het idee dat internet nieuwe vormen van directe democratie mogelijk maakt. Lokale groepen stemden via internet voor kandidaten, streaming van belangrijke bijeenkomsten moest leiden tot politieke transparantie, programmapunten en wetsvoorstellen konden via internet worden aangedragen en besproken.

Het was een visie waarin Beppe Grillo en Gianroberto Casaleggio zich vonden. Grillo, een populaire komiek, trok al jaren van leer tegen het verstarde politieke en economische bestel in Italië, tegen de corruptie in politiek en samenleving. De internetondernemer Casaleggio wierp zich op als de goeroe van nieuwe media en nieuwe, horizontale politiek. Maar tegelijkertijd, en daarin schuilt de paradox, hielden de twee zeer strak de teugels in handen om de ideologische zuiverheid te bewaken en ‘besmetting’ met oude politieke gewoontes te voorkomen.

„Dat zag je goed bij het contract dat Raggi moest tekenen om kandidaat-burgemeester van de Vijfsterrenbeweging te worden”, zegt Becchi. Het is officieel een Gedragscode, van tien punten. Daarin verplicht de kandidaat zich onder andere om, eenmaal gekozen, belangrijke benoemingen en voorstellen voor ingrijpende maatregelen ter goedkeuring voor te leggen. Volgens de tekst: om de principes van de M5S zuiver te kunnen houden. In Becchi’s samenvatting: „Ze wilden Rome besturen vanuit Milaan’’, waar Casaleggio zijn kantoren had.

Maar Casaleggio is op 12 april overleden aan een hersentumor. En Grillo, inmiddels 68 jaar, had al laten weten dat hij het wat kalmer aan wilde doen. Na de zege van Raggi werden daarom groepjes van prominente partijleden gevormd die haar zouden ‘bijstaan’: een lokaal mini-directorium en een directorium van vier parlementariërs, met Grillo als de man die uiteindelijk het laatste woord heeft.

Een schim

Politicoloog Piero Ignazi schreef dat deze strakke hiërarchische lijn „het principe van vertegenwoordiging vertrapt dat als fundament onder de liberale democratie is gelegd, te weten de autonomie van de gekozene.” Aanhanger Giancarlo Carpelli schrijft op het blog van Grillo:

„Van de ‘directe democratie’ zie ik alleen maar een schim: de basis […] besluit niets en de ‘coördinatoren’ worden van bovenaf benoemd.”

Grillo is zich de afgelopen dagen weer meer met M5S gaan bemoeien. Hij wil de teugels aantrekken en de rol van het nationale directorium beperken – het mini-directorium is vorige week opgeheven. In de peilingen heeft de M5S wat moeten prijsgeven. Maar groot alarm is het nog niet: M5S daalde naar 29 procent, de Democratische partij van premier Renzi steeg naar 32 procent. „Om die twee gaat het nu in de Italiaanse politiek’’, zegt Becchi.

„Ondanks alle fouten die in Rome worden gemaakt, zie ik dat niet meteen veranderen. Maar M5S is nu een partij als alle andere.”