Turkije: kritiek oké, maar niet van Europa

Relatie EU-Turkije De Raad van Europa zal de Turkse zuiveringen kritisch volgen. Dat stoort Turkije minder dan een opgeheven vinger van EU-staten.

Tijdens een demonstratie tegen de schorsing van Koerdische leerkrachten in de stad Diyarbakir wordt hard opgetreden door de oproerpolitie. Foto Sertac Kayar/Reuters

De Raad van Europa (RvE) gaat een grote rol spelen in de controle op de zuiveringen na de mislukte machtsgreep in Turkije. Kritiek van deze internationale organisatie voor democratie en mensenrechten is voor Ankara beter verteerbaar dan de opgeheven vinger van regeringen. Dit kan helpen de verslechterde relatie tussen Turkije en de landen van de Europese Unie vlot te trekken.

Europese leiders willen Turkije zowel streng toespreken als zaken blijven doen met het land, onder meer over vluchtelingen en de bestrijding van Islamitische Staat (IS). Dat gaat moeilijk samen. Dat is verergerd sinds de couppoging door een deel van het Turkse leger op 15 juli. Ankara vat kritiek van Europese regeringen op als indirecte steun voor de coupplegers.

Door de discussie over mensenrechten meer via de RvE in Straatsburg te voeren, kan de relatie tussen Ankara en de Europese hoofdsteden worden ontlast. De RvE, die geen onderdeel is van de Europese Unie, heeft weliswaar geen echte macht, maar is voor zowel Turkije als de EU zeer gezaghebbend.

Eergevoel

De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Cavusoglu zei vorige week tijdens een presentatie in Straatsburg dat „de Raad van Europa voor Turkije het referentiepunt is waar het gaat om mensenrechten”. Dus niet de EU, concludeerden Turkse media. Bij mensenrechtenverdragen van de RvE zijn veel meer landen aangesloten dan de 28 EU-lidstaten. Ook Rusland is bijvoorbeeld lid.

Het Turkse eergevoel speelt een rol. Bij de RvE voelen de Turken zich gelijkwaardig. Turkije was in 1949 een van de eerste leden. Door de EU voelt Ankara zich voortdurend betutteld. Turkije is al sinds 1999 kandidaat-lid en onderhandelt sinds 2005 over toetreding. Onder Turken leeft sterk het gevoel dat de EU hen niet wil en aan het lijntje houdt.

De secretaris-generaal van de Raad van Europa, de Noor Thorbjørn Jagland, was de eerste hoge Europeaan die na de coup zijn medeleven kwam betuigen. Bij dat bezoek, begin augustus, is met het Turkse ministerie van Justitie afgesproken dat juristen van de RvE aanbevelingen zullen doen over de berechting van vermeende coupplegers, wat heeft geleid tot een gezamenlijke werkgroep.

Het is verder de bedoeling dat de RvE toezicht houdt op de processen. Hoe is nog onduidelijk. „We zullen niet vertegenwoordigd zijn in de rechtszaal. We zoeken andere manieren”, zegt woordvoerder Daniel Holtgen. Een van de mogelijkheden waarover wordt gespeculeerd, is dat lidstaten van de RvE afgevaardigden zullen sturen om te monitoren, die vervolgens weer verslag uitbrengen in Straatsburg. Hoewel Cavusoglu tijdens een persconferentie met Jagland „transparantie” beloofde, bestaat de kans dat de rechtszaken achter gesloten deuren gevoerd worden.

Zuiveringen

Er zijn grote zorgen over de zuivering in Turkije. Inmiddels zijn zo’n honderdduizend mensen geschorst, ontslagen of gearresteerd, veel meer dan er actieve coupplegers waren. Momenteel is de noodtoestand van kracht, waardoor verdachten veel minder rechten hebben.

Binnen de EU heeft Angela Merkel, maar ook Bert Koenders, aangedrongen op een grote rol voor de RvE. Beiden zijn vertegenwoordigers van landen die een voortrekkersrol hebben gespeeld in het tot stand brengen, in maart, van het vluchtelingen-akkoord met Turkije.

Het akkoord wankelt, doordat de Europese visumplicht voor Turken nog niet is opgeschort. Een van de voorwaarden daarvoor is aanpassing van de antiterreurwet, omdat die wordt misbruikt om de vrijheid van meningsuiting in te perken. Turkije weigert vooralsnog wetswijziging.

De RvE kan een rol spelen door de discussie meer juridisch dan politiek te maken. Volgens de Raad is het probleem niet zozeer de wetstekst, als wel hoe die wordt gebruikt.