De Doema knikt alleen nog maar ‘ja’

Russische parlementsverkiezingen Poetins Rusland kiest een nieuw parlement. Wat is de kans dat de oppositie een echte stem krijgt?

De Russische president Poetin in een ontmoeting met de Doemaleden van de partij Verenigd Rusland op 6 september. Foto Mikhail Metzel/Getty Images

Een wetsvoorstel dat voorziet in het verstrekken van Poetins zaad aan kinderloze Russinnen. Een verbod op het onderwijzen van Darwins evolutietheorie. Het intrekken van de Russische nationaliteit van Russen die een buitenlander trouwen.

Afgaande op wetsvoorstellen die de afgelopen vijf jaar zijn ingediend, lijkt de Doema soms op een rariteitenkabinet. Bovenstaande voorstellen haalden het niet, maar de wet die het ‘propageren’ van homoseksualiteit onder minderjarigen strafbaar stelt kwam er wel – tot afgrijzen van de Russische en internationale mensenrechtenbeweging. Net als het verbod op adoptie van Russische kinderen door Amerikaanse gezinnen.

Zondag kiezen de Russen een nieuw parlement. De kiezers zijn niet heel enthousiast: in een recente peiling van bureau Levada-Centrum zei slechts 20 procent zeker te gaan stemmen – het laagste cijfer sinds 1995. De desinteresse is begrijpelijk, want de winnaar staat al vast. Ook dit keer zal Verenigd Rusland, de partij van president Poetin, de grootste worden.

Toch zijn de verkiezingen wel degelijk van belang. Want de Russische Doema is niet alleen een freakshow. De afgelopen vijf jaar heeft het Russische parlement gezorgd voor het gereedschap waarmee het Kremlin protest de kop in kan drukken.

De Doema voerde wetgeving in die demonstreren praktisch onmogelijk maakt en beperkte de vrije meningsuiting met een wet die het ‘belasteren’ van overheidsfunctionarissen strafbaar stelt. Maatschappelijke organisaties werden kaltgestellt met een wet die hen kan bestempelen tot ‘buitenlandse agent’ als ze financiering krijgen uit het buitenland. En eind juli nam de Doema zonder blikken of blozen een reeks ‘antiterrorismemaatregelen’ aan die de regering zulke vergaande afluisterbevoegdheden geeft dat zelfs de Russische telecombedrijven ertegen in opstand kwamen.

Onuitvoerbaar en peperduur

Het ‘pakket’ van Doemalid Irina Jarovaja (Verenigd Rusland) verplicht bedrijven onder andere alle telecommunicatie op te slaan voor een periode van twee jaar. Onuitvoerbaar, volgens de bedrijven. En: peperduur. Toch zette president Poetin zijn handtekening.

Een heel verschil met de jaren negentig, toen het parlement nog een bron van oppositie was. In 1993 liet toenmalig president Jeltsin het parlement onder vuur nemen met tanks, nadat gewapende mannen zich hadden verschanst in het parlementsgebouw, het Witte Huis aan de Moskva. Daar zit nu de regering van premier Medvedev. Het parlement zit nu in een vrij onopvallend gebouw op steenworp afstand van het Kremlin.

Symbolisch, want de Doema lijkt in niets op het opstandige parlement van toen. In de ‘geleide democratie’ van Poetin telt het parlement slechts vier partijen: de almachtige Kremlinpartij Verenigd Rusland en de drie partijen die de ‘systeemoppositie’ uitmaken: de Communistische Partij van Rusland, de Liberaal-Democratische Partij van ultranationalist Vladimir Zjirinovski en Rechtvaardig Rusland. Net als ‘geleide democratie’ is ‘systeemoppositie’ een poetinistische term die niet makkelijk te begrijpen is voor (westerse) buitenstaanders. De partijen zeggen dat ze constructief meedenken met Verenigd Rusland. Critici zeggen dat ze aan de leiband lopen van het Kremlin. ‘Echte’ oppositiepartijen zitten er niet in de Doema. Parlementariërs die zich wel kritisch opstelden, werden uit hun functie gezet.

Inperken van burgervrijheden

Van zo’n parlement valt weinig tegenspel te verwachten. Maar dat verklaart nog niet waarom de Doemaleden in de afgelopen vijf jaar over elkaar heen zijn gevallen met wetsvoorstellen die burgervrijheden drastisch inperken. Wie dat wil begrijpen, vertelt Grigori Melkonjants, moet terug naar de woelige omstandigheden waarin de Doema vijf jaar geleden werd gekozen. Melkonjants is directeur van Golos (Stem), een organisatie die toeziet op eerlijke verkiezingen in Rusland.

Bij Russische verkiezingen werd altijd al op grote schaal gefraudeerd, vertelt Melkonjants. Maar in december 2011 werd dat voor het eerst op grote schaal met mobiele telefoons vastgelegd en gedeeld op sociale media. „De fraude werd veel beter gedocumenteerd. Bovendien voelden mensen zich bedrogen door Poetin, die na vier jaar premierschap ineens weer stuivertje wisselde met president Medvedev.”

In Moskou gingen meer dan honderdduizend mensen de straat op. Pas anderhalf jaar later kwam er een eind aan de demonstraties. Meer dan duizend demonstranten werden opgepakt. De protesten van 2011 en 2012 lieten een blijvende indruk achter op de parlementariërs.

„De Doemaleden hoefden zich tegenover de bevolking niet te bewijzen, want in ogen van de burgers hadden ze toch geen enkele legitimiteit. En ze snapten donders goed dat ze hun zetel te danken hadden aan de zittende macht. Zo ontstond wedijver over wie het Kremlin het meest kon behagen.”

Parlementariërs als buigende bojaren, het was geen mooi beeld. Daarnaast leken de leden van de Doema (velen zijn multimiljonair) vooral bezig met het vullen van de eigen zakken. De schandalen stapelden zich op en de status van het Russische parlement daalde tot een nulpunt.

Dat geldt ook voor de populariteit van Verenigd Rusland, dat 238 van de 450 zetels in de Doema heeft. Terwijl president Poetin nog altijd steun geniet van meer dan 80 procent van de bevolking, is de waardering van zijn partij gedaald tot 35 procent, meldde Levada in mei. Dat is een stuk minder dan de ruim 49 procent die de partij in 2011 volgens de officiële uitslag haalde. Het onderzoek kwam Levada overigens duur te staan: afgelopen week kreeg de opiniepeiler het stempel ‘buitenlands agent’.

Bijeffecten

Gezien de protesten van vijf jaar geleden kan het Kremlin zich nieuwe schandalen rond verkiezingsfraude niet permitteren. Melkonjants wijst erop dat de verkiezingen zijn vervroegd naar september – in de zomer heeft de oppositie minder kans de burgers te bereiken. Bovendien is (voor de zoveelste keer) de kieswet gewijzigd. De helft van de 450 Doemaleden zal worden gekozen via de landelijke kieslijst. De andere 225 worden geselecteerd via lokale verkiezingen. Met sterke lokale kandidaten, zoals de beruchte Tsjetsjeense leider Kadyrov, hoopt het Kremlin zo toch nog voldoende zetels binnen te halen.

Maar die wetswijziging kan ook ongewenste bijeffecten hebben voor de zittende macht. In verschillende regio’s maken leden van de oppositie een reële kans gekozen te worden. „Misschien wel een stuk of tien in totaal”, zegt Melkonjants. „Rusland is een onvoorspelbaar land.”

De onafhankelijke kandidaten zullen weinig invloed kunnen uitoefenen op het beleid. Maar het effect op het parlementaire leven zal groot zijn, zo zegt de politicoloog Nikolaj Petrov.

„Ze zullen de Doema gebruiken als politieke tribune.”

En er is nog een effect, vertelt zowel Melkonjants als Petrov. Lokaal gekozen parlementariërs zullen verantwoording moeten afleggen in hun eigen regio. „Die regio’s hebben niet dezelfde belangen als de centrale regering”, zegt Petrov. „Zeker nu er veel minder geld is te verdelen dan in 2011.” Petrov voorspelt discussies in het parlement. „Dit wordt een hele andere Doema dan de vorige.”