‘We zijn nu pas wakker geworden’

D66-leider Jan Paternotte trok vorige week „aan de bel” over de onrust rond basisscholen waar veel Turks-Nederlandse leerlingen vertrokken. „De vrije schoolkeuze is hier in het geding.”

Basisschool Witte Tulp in Nieuw-West Foto Bas Czerwinski/ANP

In juni was de Amsterdamse D66-leider Jan Paternotte met drie partijgenoten in Gaziantep, aan de Turkse kant van de Syrische

Foto: Olivier Middendorp

Foto: Olivier Middendorp

grens, om zich over de mensenrechtensituatie te informeren. Dat was weken voor de couppoging. Wat hem opviel: mensen keken om zich heen voordat ze met de Nederlanders durfden te praten. Eén kritische vraag bij de gouverneur en het gesprek was meteen ten einde.

Toen u over de mislukte staatsgreep hoorde, dacht u toen: dit wordt werk voor mij in Amsterdam?

„Nee. We zijn wel gewend dat internationale spanningen doortrillen in de stad, zoals het conflict tussen Israël en Palestina. Maar dat er lijsten zouden rondgaan waarop kebab-zaken en groentewinkels in Amsterdam worden aangemerkt als terroristische organisaties… De taal waarin het gebeurt: terrorist, landverrader. Dat kinderen van de ene op de andere dag niet meer met hun vriendjes mogen spelen. Dat is heftiger dan ik had verwacht.”

Woensdag 31 augustus hebben vier mensen van D66 gepraat met een schoolbestuurder en enkele ouders. De volgende dag werden hun verhalen in twee vergaderingen aan de orde gesteld. Ik citeer u uit de onderwijscommissie: „Wij hebben begrepen dat de Commissie Veilig naar School lijsten verzamelt van kinderen en hen als pro-Gülen of pro-Erdogan classificeert. Dat deze lijsten rondgaan en bij de Turkse regering terechtkomen en worden gebruikt om mensen onder druk te zetten.” Klopt feitelijk alles wat u daar zegt?

„Ja. Maar wel goed om toe te lichten, want er zit een optelsom bij. We hebben gezien dat er een commissie is die ouders van die school in een Whatsappgroep heeft opgenomen en hen op een lijst heeft geplaatst. De vrouw die deze commissie leidt en een man die er in zit en een concurrerend schoolbestuur leidt, hebben banden met de AK-partij. Dat zijn Erdogan-officials.”

Ik sprak dezelfde schoolbestuurder als uw partijgenoten. Hij legt het zo uit: als er een lijst is van schoolouders die niet met Gülen te maken willen hebben, dan moet er ook een lijst zijn van ouders die dat wel willen. Hij heeft het dus niet over een lijst die hij heeft gezien, maar over een lijst die logischerwijze moet bestaan. Heeft u wel zo’n lijst gezien met een classificatie in pro-Erdogan en pro-Gülen?

„Ik heb gezegd: er is een lijst van vertrekkers en een lijst van blijvers.”

Die blijf-lijst heeft niemand gezien.

„Er is een Whatsappgroep waaruit de ouders zijn geselecteerd die van school wilden vertrekken. De overige ouders hebben de groep verlaten of zijn eruit verwijderd, maar hun contactgegevens zijn natuurlijk nog bekend. De ene lijst betekent automatisch de andere lijst.”

Dus u heeft geen fysiek bewijs van de lijst, maar hij moet er zijn.

„Ja. En let ook even op de context. Waarom wil de Turkse regering die ‘Gülenscholen’ leeg hebben? Omdat ze die als terroristische broeinesten ziet. Dat gaat zover dat een Turkse staatskrant opschrijft: als ouders in Nederland, Zweden, Duitsland hun kind nog steeds naar een ‘Gülenschool’ sturen, worden ze gearresteerd als ze naar Turkije komen. Als dat niet de boodschap van de Erdogan-regering was, zou het daar niet in staan. Probeer je in te denken wat dat betekent voor Nederlanders die hun familie in Turkije dus niet meer durven te bezoeken. Alleen vanwege de school van hun kind.”

De schoolbestuurder zegt ook: gelet op de achtergronden van deze mensen, kan het niet anders of de lijsten worden aan de Turkse overheid gestuurd. Hij heeft geen e-mails gezien.

„Natuurlijk niet. Maar de mensen van die commissie maken er geen geheim van dat ze opdrachten voor Erdogan uitvoeren.”

Ambtenaren van onderwijswethouder Simone Kukenheim (D66) hebben sinds eind juli regelmatig contact met deze ‘Erdogan-groep’. Is er iets essentieels veranderd tussen juli en vorige week?

„Ik denk dat we wakker zijn geworden en ons nu pas bewust zijn van de ernst van de situatie.”

Brengt u daarmee uw ‘eigen’ wethouder niet ongewild in verlegenheid? Zat zij te slapen?

„Volgens mij niet. Haar ambtenaren hebben de commissie gezegd: wij doen als gemeente niets met die lijst. En wat er achter schuilging, wat er werd gezegd richting ouders, hoe intimiderend dat is, dat hele beeld is pas de laatste week naar buiten gekomen.

„De burgemeester zei een week geleden nog: het zijn in mijn ogen verontruste ouders, misschien hebben ze niets met Erdogan te maken. Maar publicaties in de pers hebben sindsdien de connectie laten zien.”

Het feit dat er in Rotterdam, op een basisschool van hetzelfde schoolbestuur, veel minder leerlingen zijn vertrokken dan in Amsterdam, en het feit dat er op middelbare ‘Gülenscholen’ slechts enkele leerlingen zijn vertrokken – spreekt dat alles niet voor lokale coördinatie in plaats van nationale of internationale?

„Het feit dat in Amsterdam en Zaandam mensen in staat zijn zoveel kinderen van school te halen, laat zien dat de mate van organisatie het verschil maakt. Het feit dat het zo verschilt per plaats, zegt meer over in hoeverre de lange arm in staat is overal dezelfde kwaliteit te leveren.”

Volgende week komt er een interpellatie over deze zaak. U zult zeker de vraag krijgen: heeft het geholpen dat D66 zo hard aan de bel heeft getrokken?

„Er is aandacht voor gekomen. De burgemeester heeft aangegeven dat hij zich beraadt op wat we kunnen doen voor de ouders die hun kind nog steeds naar die scholen sturen. Daar was een week geleden nog geen sprake van.”

Wethouder Kukenheim is op basisschool Witte Tulp geweest.

Paternotte kijkt even verbaasd. „Is zij daar geweest?”

De woensdag van de eerste schoolweek. Het is hoe dan ook intimiderend voor ouders, wat daar gebeurt, dat zegt ook burgemeester Van der Laan.

„Dat heb ik hem nog niet horen zeggen.”

Bij AT5, een week geleden, zei hij: „Het is niet zo gezellig. Er zijn intimidaties, verwensingen.”

„En: we houden het gezellig in Amsterdam.”

Maar dat zei hij niet als een constatering.

„Klopt, het was een oproep van hem dat Turkse Amsterdammers het gezellig móéten houden.”

U wilde „aan de bel trekken”. Heeft u de indruk dat het daardoor veiliger is geworden?

„Er is meer aandacht voor gekomen. De gemeente overweegt nu afgeschermde aangifte mogelijk te maken…”

Daar gaat de gemeente toch niet over?

„De burgemeester.”

Daar gaat de burgemeester toch niet over?

„Hij gaat daar inderdaad niet over, maar hij heeft daar in de driehoek overleg over. In Rotterdam heeft de politie besloten mogelijk te maken dat Turkse Nederlanders aangifte doen die niet door alle politiemensen in het systeem kunnen worden herleid tot die aangevers.”

De landelijke politie heeft een week geleden gewezen op de mogelijkheid afgeschermd aangifte te doen. Volgens een woordvoerder is dat geen zaak van lokale korpsen.

„De burgemeester heeft dit een goede suggestie genoemd. En in Rotterdam is, toen deze maatregel werd aangekondigd, het aantal aangiften door bedreigde en geïntimideerde Turkse Nederlanders van 26 naar 80 gegaan.”

Wat suggereert u hiermee?

„Ik denk dat het feit dat er in Amsterdam minder aangiften zijn gedaan, niet wil zeggen dat hier minder aan de hand is. Een verhaal dat wij gehoord hebben is dat een Turkse Nederlander aangifte kwam doen, en dat de agent die de aangifte opnam zei: ik heb hier naast me een Turkse collega staan en die zegt dat uw verhaal niet klopt.”

Moet ik nu begrijpen dat u als Amsterdams raadslid betwijfelt waar de loyaliteit ligt van politiemensen met een Turkse achtergrond?

„Nee.”

U zei op de radio in Standpunt.nl: „In Amsterdam gaan we niet zo vertrouwelijk met aangifte om als in Rotterdam.”

„Daarmee bedoelde ik niet dat mensen fouten maken, ik doelde op het verschil in protocol. In Rotterdam zijn veel meer afgeschermde aangiften gedaan dan in Amsterdam. Het effect ervan is dat ik van de een na de ander hoor: er is een enorme drempel om aangifte te doen.”

In de Turkse gemeenschap tollen nu allemaal verhalen als een dolle rond. Is het verstandig als een raadslid die uitdraagt in de gemeenteraad?

„Als je allemaal mensen spreekt die zich bedreigd voelen, wil je dat probleem benoemen. Het is niet niks. Ouders halen hun kind van school, niet omdat ze van school willen, maar omdat ze zich onder druk gezet voelen. De vrije schoolkeuze is hier in het geding.

„Als ik de bezorgdheid van die ouders of schoolleiders, maar bijvoorbeeld ook van Turkse advocaten naar voren breng, zeg ik er ook altijd bij: dit is een verhaal dat je dan hoort. En dat neem ik serieus.”