Politieke invloed op herijking levenslange straf is achilleshiel

Beslist straks de politiek over de vraag of een levenslange gestrafte eventueel in aanmerking komt voor gratie of een onafhankelijke rechter? Die vraag bleef gisteravond in de Tweede Kamer feitelijk boven de markt hangen. De Kamer is in meerderheid en volkomen terecht van mening dat dergelijke beslissingen bij de rechtspraak thuis horen. Maar staatssecretaris Dijkhoff (Justitie, VVD) wist zijn voorstel om daar ‘mijn ambt’ mee te belasten, overeind te houden. Hij zegde wel toe de nieuwe beleidsregels ook in een wet vast te zullen leggen, zodat het debat hierover kan herleven. Dat was genoeg om de PvdA overstag te laten gaan.

nrcvindt

Linksom of rechtsom wil het kabinet dus ruimte te houden om over een gratieverzoek een politieke beslissing te kunnen blijven nemen. Dijkhoff zei letterlijk zo ‘de belangen in de samenleving beter te kunnen dienen’. Daarmee blijft in de kern het gratiestelsel overeind, waarin ook de minister het laatste woord heeft. Mede daardoor is gratie een dode letter geworden, gezien het strenge repressieve klimaat in de publieke opinie. En juist die praktijk heeft ervoor gezorgd dat het Europese mensenrechtenhof en de Hoge Raad de levenslange gevangenisstraf als inhumaan hebben beoordeeld. Er is derhalve geen enkele garantie dat de nieuwe regels anders zullen werken dan de oude. Het voorstel lijkt ook niet in lijn met de voorwaarde die Straatsburg in de zaak Murray heeft gesteld. Iedere levenslang gestrafte heeft op enig moment tijdens zijn strafoplegging recht op een ‘judicial review’. Dat garandeert een onafhankelijk oordeel – zoals het een rechtsstaat betaamt.

Dijkhoff gaf er de voorkeur aan dat ‘geen absolute noodzaak’ te noemen en neemt daarmee dus het risico dat zijn nieuwe regeling straks door de strafrechter wederom als niet mensenrechtenbestendig zal worden beoordeeld.

Dan bereikt het kabinet dus het omgekeerde van wat het beoogt. Feitelijk is de oplegging van levenslang nu geschorst, gezien het praktisch ontbreken van ieder uitzicht op herbeoordeling. Een mogelijkheid die in vrijwel alle andere Europese rechtsstelsels wel bestaat. Veel deskundigen adviseerden de Kamer dan ook om dit voorstel af te wijzen. Dat gebeurde niet, zodat het woord nu weer aan de rechter is. Het was een karakteristiek onheldere uitkomst van een debat waarover de coalitie zeer sterk verdeeld is en die de oordelen van de hoogste rechters maar ternauwernood kan billijken. Het voorstel van Dijkhoff is juridisch helaas niet toereikend en zorgt straks niet voor een geloofwaardige en dus rechtmatige herbeoordeling van levenslanggestraften. Daar is de rechtsorde niet mee gediend.