Panama-onderzoek nog niet onder ede

Belastingontwijking

Maandag houdt de Tweede Kamer een hoorzitting over belastingconstructies. PvdA, GroenLinks en SP willen méér.

Ikea is één van de multinationals met een fiscale holding in Nederland. Foto David Paul Morris / Bloomberg

Als het aan de PvdA, GroenLinks en de SP ligt zal er nog voor de kerstvakantie staatsrechtelijke geschiedenis worden geschreven. Dan willen zij het nieuwste onderzoeksinstrument inzetten waar de Tweede Kamer sinds juli over beschikt: de parlementaire ondervraging. Dat is een lichte variant van de parlementaire enquête, maar ook in deze vorm kan de Kamer getuigen verplichten te verschijnen om die in het openbaar en onder ede te laten horen. Het middel is daarmee aanzienlijk sterker dan de vrijblijvende hoorzittingen met deskundigen die de Kamer nu al geregeld houdt.

De drie linkse partijen willen de zogenoemde mini-enquête gaan houden naar de rol van Nederland als vermeende spil in internationale belastingontwijking. Met het uitkomen van de Panama Papers in april, een trits aan documenten die een netwerk van trustkantoren en weggesluisd kapitaal hadden blootgelegd, bleek dat ook Nederlandse vennootschappen en adviseurs daar een rol in speelden.

Aanvankelijk riep SP-leider Emile Roemer om een grote parlementaire enquête met als doel „de rol van Nederland Belastingparadijs te ontmantelen”. Later zwakte zijn partij, inmiddels met steun van GroenLinks en PvdA, dat verzoek af tot de enquête-light. In de maanden voor het zomerreces en in de afgelopen weken vond er binnen de vaste commissie voor Financiën koortsachtig overleg plaats over hoe zo’n parlementair onderzoek in te richten. Dat bleek nog niet zo gemakkelijk, want regeringspartij VVD is er mordicus op tegen en CDA en D66 aarzelen nog.

Paardenmiddel

De critici vinden een mini-enquête een paardenmiddel dat je niet te pas en te onpas moet inzetten. Ze verwijten de drie initiatiefnemers het onderzoek naar fiscale malversaties te onbesuisd, te ondoordacht en ook te breed te willen inzetten. Want wat heeft het gunstige fiscale klimaat voor multinationals – de omstreden constructies rond internationale concerns – te maken met de directe aanleiding: de zwartgeldroutes van (vooral) particulieren via Panama? Daarnaast zijn de Belastingdienst en justitie al in de Panama Papers gedoken om uit te zoeken of er sprake is van illegale fiscale praktijken.

„We moeten het OM niet in de wielen willen rijden”, zegt Roland van Vliet, het nu nog onafhankelijke Kamerlid dat bij de verkiezingen graag op de VVD-kandidatenlijst wil.

Het overleg tussen de fracties leidde, zoals dat gaat in Den Haag, tot een compromis: de commissie Financiën organiseert nu eerst, komende maandag, een hoorzitting. Daarin komen twaalf deskundigen – op basis van vrijwilligheid – aan het woord over grote internationale fiscale thema’s: de Nederlandse ruling-praktijk voor multinationals, de problemen waar de Belastingdienst tegenaan loopt bij het bestrijden van illegale doorsluisconstructies, de Nederlandse trustsector en het Nederlandse vestigingsklimaat. Het officiële doel van deze ‘expertmeeting’, zoals boven de uitnodiging staat, is om een inzicht te krijgen in de fiscale structuren die zoal via Nederland lopen en „de wenselijkheid of onwenselijkheid daarvan”. Om vervolgens te bepalen of een dwingender vervolgonderzoek in de vorm van die mini-enquête noodzakelijk is.

Hoewel de betrokken er nog niet openlijk over willen spreken – „laten we eerst de hoorzitting afwachten” – laat zich raden dat de partijen die hun positie al hebben in genomen, die niet snel zullen verlaten. De VVD, en Van Vliet zullen na maandag blijven zeggen: het valt toch reuze mee met belastingontduiking via Nederland? En: we moeten ons prettige vestigingsklimaat niet op het spel zetten.

Maar de initiatiefnemers op links hebben het vervolgverzoek al klaar liggen. Daar is ook enige haast bij geboden. Als zij nog voor het kerstreces de in hun ogen echte boosdoeners van belastingontwijking naar de Tweede Kamer willen ontbieden – de bazen van Amsterdamse trustkantoren en de vertegenwoordigers van multinationals als Ikea en Starbucks in Nederland – dan zullen zij dat deze maand nog in gang moeten zetten.

Eerst moet er een plenair debat over worden gehouden, waarna een meerderheid van de Tweede Kamer met het onderzoek moet instemmen. Vervolgens zal het presidium van de Kamer een mini-enquêtecommissie moeten installeren. En die zal ook weer enige voorbereidingstijd nodig hebben.

Als het nadere onderzoek in november plaatsvindt, dan zou, zo hopen de initiatiefnemers, dat nog een rol kunnen spelen in de fiscale wetgeving voor volgend jaar. Als het over het kerstreces wordt getild, dan dreigt het politieke momentum wel wat weg te ebben. Maar de bestrijders van ongewenste belastingpraktijken zien ook een voordeel van uitstel. Dan wordt de bestrijding van belastingontwijking geheid een thema in de verkiezingscampagne.