Onze identiteit, volgens Den Haag

Identiteitspolitiek

Het zou wel eens hét thema bij de verkiezingen van maart volgend jaar zou kunnen worden: de Nederlandse kernwaarden.

Illustraties Hajo

Typisch Nederlands? Dat is vrijmarkt op Koningsdag (Zijlstra), de Nachtwacht (Pechtold), stakende schoonmakers (Roemer) of de tulp (Gert-Jan Segers).

In de eerste politieke week van het seizoen agendeerde de VVD een onderwerp dat wel eens hét thema bij de verkiezingen van maart volgend jaar zou kunnen worden: de Nederlandse kernwaarden. In een lezing waarschuwde minister Schippers (Zorg, VVD) dat onze manier van leven „sluipenderwijs aangetast” wordt door de conservatieve islam. Ze riep op tot een „vrijheidscoalitie” om de Nederlandse cultuur actief te verdedigen.

Schippers gaf ook een schets van hoe die Nederlandse waarden er volgens haar uitzien: je geeft elkaar een hand, een vrouw kan de baas zijn en besluit zelf of ze luchtig gekleed gaat of niet. Tegen vluchtelingen zei ze: „U bent in het land van het homo-huwelijk.”

Wat vinden júllie eigenlijk de kernwaarden van de Nederlandse samenleving, vroegen we de fractievoorzitters van de acht grootste partijen in de Tweede Kamer. De partij met de meest vergaande voorstellen om die waarden te verdedigen, de PVV, reageerde niet op verzoeken van NRC.

Dát ‘typisch’ Nederlandse kernwaarden bestaan, daar is iedereen het over eens. Over de inhoud ook wel zo’n beetje: vrijheid, gelijkwaardigheid, democratie, godsdienstvrijheid, de rechtstaat. Ook vindt iedereen dat ze actief verdedigd moeten worden. Maar hoe je die waarden inkleurt en in de praktijk brengt – daarover verschillen de partijen nogal van mening. Alexander Pechtold (D66) en Emile Roemer (SP) denken voornamelijk in sociaal-economische termen over het Nederland van nu: individuele ontplooiing, hard werken, het geld eerlijk verdelen.

De andere fractieleiders wagen zich aan bespiegelingen over wanneer mensen erbij horen in Nederland. Hoe verwelkomen we vluchtelingen? Kunnen we mensen dwingen Nederlandse gebruiken, zoals een hand geven, over te nemen? Waarom weten we zo weinig van onze geschiedenis?

De politiek blijkt bovendien te zoeken naar het antwoord op de vraag: zijn er eigenlijk nog wel bindende elementen in dit land? Hoewel Schippers pleitte voor maximale persoonlijke vrijheid, vinden veel fractieleiders dat het individualisme in Nederland juist is doorgeschoten.

CDA: Sybrand Buma

Illustraties Hajo

Illustraties Hajo

„In Nederland zegt iedereen: ik wil mezelf kunnen zijn. Maar als een immigrant uit Afghanistan zegt: ik ook, en daarom draag ik een boerka - dan raken we in paniek. Dat komt omdat we zelf niet meer goed weten wie we zijn. Sinds de jaren zestig zijn we vergeten dat we uit een traditie komen waarin het collectief een grote rol speelt. Vrijheid is in een collectief niet: ik doe wat ik wil, en ik mag alles. Nee, vrijheid in een collectief betekent: ik matig me, ik stel me bescheiden op.

„In het dagelijks leven betekent het dat we elkaar in Nederland een hand geven. Dat we het gezin belangrijk vinden, dat we beleefd en respectvol met elkaar omgaan. Maar ook dat ik in een islamitisch land niet met een fles bier over straat ga.

„Ons normbesef komt voort uit historische waarden. Onafhankelijkheid, vrijheid, inspraak, geen vervolging vanwege godsdienst. Dát is de geschiedenis waar Nederland uit voortkomt, en dat mogen we best meer uitdragen. Op scholen gebeurt het wel, maar niet zo pregnant als bijvoorbeeld in de Verenigde Staten. Geschiedenis is meer dan een rijtje jaartallen. Het moet gaan over wat ons bindt.

„Wat ik ook betreur, is het afbrokkelen van het poldermodel. Overleggen, met respect naar elkaar luisteren, heeft ons altijd in staat gesteld om over breuklijnen heen te kijken. Dat dreigt nu in te storten.”

Hét symbool: „Het Plakkaat van Verlatinghe, waarmee Nederland zich in 1581 onafhankelijk verklaarde van de Spaanse koning. Dat zijn de wortels van onze waarden.”

Wat doet u zelf? „Ik laat altijd anderen voor. Ik mis nog liever een tram dan dat ik onterecht heb voorgedrongen.”

SP: Emile Roemer

Illustraties Hajo

Illustraties Hajo

„Mijn vader zat tijdens de oorlog in het verzet; hij heeft altijd gestreden tegen onrecht. Mijn moeder streed voor rechten van plattelandsvrouwen in Brabant, omdat ze vond dat die achter het aanrecht vandaan moesten. Dat zijn de normen en waarden die ik van huis heb meegekregen: dat het niet uit moet maken of je wieg op de verkeerde plek staat.”

„De jeugd van tegenwoordig groeit op in een sfeer van doorgeslagen individualisme. Zoek het zelf maar uit. Edith Schippers zegt in haar lezing dat ze enorm veel geeft om vrijheid. Maar dat staat haaks op haar eigen beleid in de zorg. Nu staat er straf op ziek zijn, bijvoorbeeld vanwege het eigen risico, en daarmee ontneem je mensen hun vrijheid. Dit moet een land van gelijke kansen zijn, maar dat is het niet.

„Nederland is geen land van graaien en hebzucht. Een directeur van een woningcorporatie kan niet rondrijden in een Maserati, terwijl anderen in de goot liggen omdat ze geen dak boven hun hoofd hebben. Als iemand in de problemen zit, ga je eropaf, je helpt iemand. Dat soort mensen bijten heus niet hoor.”

Hét symbool: „De maandenlange staking van schoonmakers voor betere arbeidsvoorwaarden, waarna in 2014 een akkoord werd bereikt. Die mensen wilden gelijk behandeld worden.”

Wat doet u zelf?„Ik lever een deel van mij salaris in bij de partij.”

D66: Alexander Pechtold

„Het debat over onze identiteit gaat altijd over behouden en handhaven, over kwesties als de boerkini en handen schudden. Het gaat zelden over dingen beter maken, met elkaar en voor jezelf. Mijn vader heeft naast zijn werk in de avonduren gestudeerd, daarmee hielp hij zichzelf en zijn gezin vooruit.

„Ik hecht zeer aan de Nederlandse taal, cultuur en geschiedenis. We mogen ons meer optrekken aan landen als Frankrijk en Groot-Britannië. Daar is kennis van de geschiedenis veel normaler. Nederland lijkt wel eens een land zonder verleden. Ja, de Nederlandse geschiedenis kent zwarte bladzijden en die moeten we bespreken. Maar we hebben ook geweldige tradities. De eerste Nederlandse grondwet was de meest democratische ter wereld.

„We moeten een zo groot mogelijke persoonlijke vrijheid koesteren. Nederland is de plek waar boeken gedrukt mochten worden die overal verboden waren, waar mensen vanwege hun geloof naartoe vluchtten. Ik zie een lijn van die vrijheden naar dingen als euthanasie. Ook daarin was Nederland voorloper. Net als met het homohuwelijk. Ik hoop dat we deze persoonlijke vrijheid meer gaan koesteren en zelfs uitbreiden.”

Hét symbool: „De Nachwacht van Rembrandt. Dat is georganiseerde chaos op het doek, alle rangen en standen door elkaar. Net als Nederland.”

Wat doet u zelf?„Dat is zo van: kijk mij eens. Ik zie waarden liever als iets wat je kunt bereiken. Het gaat om spanning, nieuwsgierigheid.”

VVD: Halbe Zijlstra

Illustraties Hajo

Illustraties Hajo

„Nederlanders zijn doeners. Koppige lui die iets voor elkaar willen krijgen, met hun eigen handen iets willen opbouwen. Optimisten die graag hun schouders eronder zetten. We houden van klagen, maar potjandorie, we dóen wel gewoon iets. Als ik terugkom na een poosje in het buitenland, denk ik altijd: wat zijn we toch heerlijk georganiseerd in dit land.

„Je kunt in Nederland zijn wie je bent en doen wat je wilt doen. Maar je dringt je denkbeelden niet op aan een ander. We zijn allemaal gelijkwaardig. Nederland is egalitair en plat, we hebben een hekel aan gezag en baasjes. Je gaat mij niet zeggen wat ik moet doen.

„We zijn veel te lang tolerant geweest jegens intolerantie. Als we altijd rekening moeten houden met mensen die zich beledigd voelen, zijn mensen straks beledigd door een kort rokje. Het ís niet goed als je als man een vrouw geen hand wil geven, daarmee zeg je: jij bent minderwaardig. Het ís niet goed als mannen het zwembad dienen te verlaten als vrouwen willen zwemmen. Als vrouwen de voorkeur geven aan een vrouwelijke arts: prima. Maar je kunt niet weigeren om door een mannelijke arts geholpen te worden”

Hét symbool: „De vrijmarkt op Koningsdag. Daar zie je onze handelsgeest, en je ziet iedereen door elkaar heen. Heel egalitair.”

Wat doet u zelf? „Ik ben dit jaar naar de Toppers geweest. Typisch Nederlands. En ook typisch Nederlands dat iedereen daar dan weer over gaat zeuren.”

ChristenUnie: Gert-Jan Segers

„Nederland is steeds minder een christelijke natie, hoewel we duidelijk christelijk wortels hebben. Er zijn wel andere zaken die ons kunnen binden. Zoals godsdienstvrijheid, persvrijheid, democratie, gelijkheid. De asielzoeker die in een Nederlands azc terechtkomt, moeten we meteen duidelijk maken dat er ook homo’s mogen zijn in dat centrum. Dat er ook ex-moslims in het azc kunnen wonen. Als je hier naartoe komt voor de vrijheid, kun je die niet alleen nemen, maar moet je die ook geven.

„We zijn te lang onverschillig geweest. We kunnen niet meer wegkomen met de gedachte: ga je gang maar, zolang ik er geen last van heb. Het geweld van terroristen is sterk gericht op de symbolen van onze samenleving, zoals die aanslag op een Franse priester. De terroristen lijken soms beter te weten wie we zijn, dan wij zelf.

„Een baliemedewerker die voor de overheid werkt, moet mensen een hand geven. Anders kan hij of zij daar niet zitten. Maar die medewerker kan misschien wel koffie rondbrengen achter de balie. Het is heel Nederlands om een beetje te schikken, te passen en te meten.”

Hét symbool: „De tulp. Die staat voor handelsgeest, onze internationale oriëntatie, eerlijkheid en veelkleurigheid.

Wat doet u zelf? „Wanneer in een drukke tram mensen blijven zitten, terwijl een oudere moet staan, dan zeg ik daar iets van.”

GroenLinks: Jesse Klaver

„Godsdienstvrijheid is een van de belangrijkste pijlers waar dit land op rust. Daar blijf je met je fikken vanaf, zou ik zeggen tegen een nieuwkomer in dit land.

„Gelijkwaardigheid is hier belangrijk. Vrouwen zijn gelijk aan mannen, en in dit land kan een man met een man zijn. Respect? Dat moet je verdienen door andere mensen ook respect te geven.

„Helaas zie ik deze waarden steeds minder. Ik vind het erg dat rechtse partijen steeds hameren op de ‘joods-christelijke traditie’ als het gaat over wat Nederland is of moet zijn. Als je blank bent en christelijk, dan hoor je erbij. Ze kunnen dan wel bedoelen dat onze identiteit daarin geworteld is, maar daar ben ik het niet mee eens. Wat hebben vrouwen en homo’s gehad aan deze traditie? We zijn meer schatplichtig aan de emancipatiegolf van de jaren zestig. Maar onze échte wortels liggen nog veel dieper. We waren een van de eerste volkeren in de wereld die volledig onafhankelijk werd. De onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten is op ons Plakkaat van Verlatinghe gebaseerd.”

Hét symbool: „De eenheid die in het land heerste toen we de lichamen van de MH17-slachtoffers eer bewezen bij terugkeer in Nederland.”

Wat doet u zelf?

„Ik behandel anderen met respect. Concreter maak ik het niet, dat vind ik aanmatigend. Thuis heb ik geleerd niet teveel over mezelf te praten.”

PvdA: Diederik Samsom

Illustraties Hajo

Illustraties Hajo

„Er bestáát een Nederlandse manier van leven. Die lijkt heel erg op de Belgische of Duitse manier, want het gaat om universele waarden: vrijheid, gelijkwaardigheid, tolerantie, democratie. Elkaar een hand geven is er een uiting daarvan, al gaat het niet om die hand op zichzelf. Als ik tijdens mijn stage als gezinsbezoeker ergens thuis kwam en de vrouw gaf mij geen hand, wist ik meteen dat er véél meer speelde. Dan stond meestal ook de tv louter op Arabische zenders afgestemd, en was er in de kast geen Nederlands boek te vinden. Die mensen waren in niets op Nederland gericht.

„Als je bereid bent mee te doen met onze manier van leven, is Nederland een land waar voor iedereen plaats is. De boerkini is een raar kledingstuk, maar een raar kledingsstuk gunnen we elkaar in Nederland. Waarom er toch zoveel debat over bestaat, is vanwege de gedachte erachter: de vrouw is tóch niet vrij. Ik bewonder de leraar die na de zomervakantie het gesprek aangaat met een leerlinge die ineens met niqaab de klas inkomt. Soms komt daar uit dat zo’n meisje het doet om de Nederlandse samenleving te sarren, maar vaker is het omdat ze zich verder terugtrekt – letterlijk, achter een kledingstuk.

„Eigenlijk zouden we elkaars kinderen wat meer moeten opvoeden. Volwassenen die kleine raddraaiers een verbale lel om de oren geven – dat lost enorm veel problemen op.”

Hét symbool: „Het beeld uit de videoclip van ‘15 miljoen mensen’ waarin iedereen op het gras ligt terwijl er een bordje staat met ‘verboden het gras te betreden’.”

Wat doet u zelf? „Als kinderen aan het vechten zijn op straat, haal ik ze wel eens uit elkaar. Dat heb ik geleerd in mijn tijd als straatcoach.”