Bij de Europese Centrale Bank klinkt een stil startschot voor extra miljarden

Europese centrale bank

Taboes moeten sneuvelen bij de ECB als zij ook na maart obligaties wil blijven kopen. Draghi wil wel, experts verkennen de weg.

Foto AP / Michael Probst

Soms klinkt in Frankfurt het startschot van een nieuwe ronde miljardeninjecties heel stilletjes. Dat was donderdag het geval, na de vergadering van het bestuur van de Europese Centrale Bank (ECB). In zijn persconferentie maakte Mario Draghi, de ECB-president, bekend dat het bestuur „de relevante comités” aan het werk zal zetten om „een soepele implementatie” van het grootschalige opkoopprogramma van obligaties van de ECB te garanderen.

Dat klinkt heel technisch. Maar in feite kondigde Draghi aan dat hij het programma, waarmee de ECB al ruim 1.000 miljard euro aan staatsleningen heeft gekocht, wil verlengen. Het loopt tot en met maart 2017. De werkgroepen moeten onderzoeken hoe de ECB daarna verder kan gaan, zo viel op te maken uit de persconferentie.

Het 25-koppige ECB-bestuur heeft het besluit tot verlenging donderdag officieel niet genomen. Verlenging is zelfs „niet besproken”, zei Draghi.

Maar zoals vaker nam Draghi een voorschot op volgende vergaderingen, in oktober en december. De Italiaan deed dat heel subtiel.

Hij presenteerde nieuwe ramingen voor de economische groei en de inflatie in de eurozone. De economie groeit dit jaar met 1,7 procent, in 2017 en 2018 met 1,6 procent. De inflatie zal dit jaar 0,2 procent bedragen, volgend jaar 1,2 procent en 1,6 procent in 2018. Dat zijn geen mooie cijfers. De inflatie blijft ver weg van het ECB-doel van iets onder de 2 procent.

Knot voor het blok

Draghi’s boodschap over de ramingen: die zijn afhankelijk van de „voortzetting” van het „buitengewone” monetair beleid van de ECB dat – althans wat de obligatiekoop betreft – loopt tot en met maart volgend jaar. Ofwel: verlenging is nodig.

Zonder het ECB-beleid zou de groei tot en met 2018 in totaal 0,6 procentpunt lager liggen en de inflatie 0,4 procentpunt, zei Draghi. Tot dit buitengewone beleid behoren trouwens ook de ultralage rentes, die de ECB donderdag ongewijzigd liet: 0 procent voor banken die bij de ECB lenen en minus 0,4 procent voor banken die geld in Frankfurt stallen.

Daarmee plaatst Draghi de critici van het opkoopprogramma, zoals het Nederlandse ECB-bestuurslid Klaas Knot, voor het blok. Stoppen we met opkopen, dan krijg je lagere groei en inflatie. Knot en zijn Duitse collega’s hebben twijfels over de effectiviteit van het opkoopprogramma en willen het na maart afbouwen. De ECB zou de maandelijkse opkopen dan bijvoorbeeld terugbrengen van 80 miljard naar 60 miljard, dan 40 en dan richting 0, stapje voor stapje om de financiële markten niet te laten schrikken.

Maar ook in dat laatste geval zou de ECB tegen grenzen aanlopen. Want zijn er wel genoeg obligaties om te kopen? Verscheidene zakenbanken wijzen erop dat er schaarste begint op te treden op de obligatiemarkt – juist omdat de ECB zo veel koopt. Volgens de Franse bank Crédit Agricole zal de ECB eind dit jaar de helft hebben opgekocht van wat ze mag kopen. De ECB mag namelijk niet zomaar álle staatsleningen kopen; ze heeft zichzelf aan strenge regels gebonden.

De obligaties raken op

En daar moeten de eerdergenoemde werkgroepen een oplossing voor bedenken. Welke regels zitten in de weg?

Ten eerste de regel dat de ECB geen obligaties mag kopen met een rente die lager is dan de depositorente (nu minus 0,4 procent). Anders maakt de ECB renteverlies: ze betaalt meer rente dan ze binnenkrijgt. Het opheffen van die regel zou in één klap meer obligaties met negatieve rentes in aanmerking brengen voor de ECB, bijvoorbeeld Duitse die diep in de min staan. Maar dat zou een gevoelige stap zijn, want de verliezen die dan ontstaan komen voor rekening van de nationale centrale banken, waaronder De Nederlandsche Bank. Zij doen namelijk namens de ECB de inkopen.

Dan is er de regel dat de ECB niet meer dan 33 procent van de staatsleningen van één type in haar bezit mag hebben. Dit is om te voorkomen dat als een euroland failliet gaat, de ECB juridisch gedwongen wordt mee te werken aan kwijtschelding van de staatsschuld van dit land. Dan zou de ECB een land financieren, wat ilegaal is (‘monetaire financiering’). Gaat deze regel op de helling, dan kan de ECB verboden terrein betreden.

Politiek heikel

Een derde, politiek nog heikeler regel is dat de ECB nu de obligatiekoop moet verdelen tussen de eurolanden naar rato van de grootte van hun economie. Als deze regel wordt versoepeld kan de ECB bijvoorbeeld meer in Italië kan gaan kopen. Maar dan zal de ECB het verwijt krijgen sommige eurolanden meer te helpen dan andere. Waar de ECB de obligaties koopt, gaan de rentes, en dus de leenkosten voor regeringen, omlaag.

Wat de ECB uiteindelijk ook besluit, taboes zullen moeten sneuvelen.