Raadsel oeuvre Frans Post opgelost

Diertekeningen

In een map die 1888 aan het Noord-Hollands Archief is geschonken, zijn bijzondere tekeningen uit de 17de eeuw gevonden.

Blauwlipmeerkat: ‘Een blauwe neus van Angola, groot ander halve voet / zijn seer quaet ende boosaerdich’ aldus Frans Post Noord-Hollands Archief in Haarlem

Een tropische verrassing op een tropische dag. Met die woorden werd vanmorgen in het Rijksmuseum een bijzondere kunsthistorische vondst aangekondigd. In het Noord-Hollands Archief in Haarlem zijn 34 onbekende diertekeningen gevonden van de zeventiende-eeuwse kunstenaar Frans Post. Daarop staan dieren afgebeeld als de luiaard, de boommiereneter en het gordeldier die Post in Brazilië heeft getekend.

Noord-Hollands Archief, Haarlem

Van links naar rechts:
- Schets capibara (inclusief touw om nek), ‘Op de groote van een gemeen varken’
- Capibara, ‘Een water varcken groot als een klein varcken / leeft in water ende opt landt eedt vis ende gras’
- Gezicht op de Rio Sao (detail)
- Gezicht op de Rio Sao Noord-Hollands Archief, Haarlem

De nieuwe wereld

Conservator Alexander de Bruin vond de ongesigneerde tekeningen vier jaar geleden bij het systematisch inventariseren van het archief in verband met een digitaliseringsproject. De diertekeningen zaten in een map met vogeltekeningen die in 1888 aan het archief is geschonken.

Met de ontdekking is een eeuwenoud raadsel over het oeuvre van Post opgelost. Frans Jansz. Post (1612-1680) geldt als een van de eerste Europese kunstenaars die de Nieuwe Wereld vastlegden. De Haarlemse schilder reisde in 1636 naar Nederlands-Brazilië in het gevolg van gouverneur Johan Maurits van Nassau.

Een paar jaar eerder had Nederland delen van Brazilië op de Portugezen veroverd. Johan Maurits had als opdracht de nieuwe kolonie veilig te stellen en het aantal suikerplantages nog winstgevender te maken. Post maakte deel uit van een groep kunstenaars en wetenschappers die als taak had de bewoners en de flora en fauna vast te leggen.

Na zeven jaar keerde Post terug in Haarlem en schilderde hij Braziliaanse landschappen, die grif aftrek vonden. Van zijn hand zijn zo’n 140 schilderijen bewaard gebleven, die zich nu onder meer bevinden in de collecties van het Rijksmuseum, het Mauritshuis en het Louvre.

Aaibaarheidsfactor en eetbaarheid

Verondersteld is altijd dat Post de exotische flora en fauna schilderde aan de hand van in Brazilië gemaakte voorstudies. Tot voor kort was echter geen enkele plant- of diertekeningen van hem bekend. De nu gevonden tekeningen en gouaches vormen daarom de ontbrekende schakel tussen Posts zevenjarig Braziliaans avontuur en zijn schilderijen.

Na de vondst van de tekeningen had conservator De Bruin een eurakamoment bij een bezoek aan het Rijksmuseum. Op het schilderij Gezicht op Olinda van Post zag hij dieren in houdingen die erg leken op de ontdekte diertekeningen. „Dit kan niet waar zijn”, riep hij in de museum zaal uit.


In een artikel dat vandaag verschijnt in het tijdschrift Master drawings legt De Bruin uit hoe hij de tekeningen aan Post heeft kunnen toeschrijven. Belangrijk zijn twee studies van een capibara, een waterzwijn dat vrijwel identiek staat afgebeeld op een schilderij van Post in de collectie van het Louvre.

Ook de opmerkingen in 17de-eeuws handschrift op de tekeningen hebben een rol gespeeld. De tekenaar beoordeelde de dieren meestal op aaibaarheidsfactor en eetbaarheid. Zo is het makaakaapje ‘seer vriendelijck ende aerdich’ en het gordeldier ‘smaeckt gelijck een hoen’. Het handschrift komt overeen met dat van Post op door hem getekende aktes.

De bekendmaking van de vondst valt samen met een expositie in het Rijksmuseum: Frans Post. Dieren in Brazilië. Vanaf 7 oktober zijn de tekeningen daar samen met schilderijen van Post en opgezette dieren te zien.