Ook de Westermoskee is een door een fallus bewaakte kerk

Nauwe verwanten

Bernard Hulsman bespreekt architectuurontwerpen die op elkaar lijken. Vandaag: bakstenen koepelgebouwen in Amsterdam.

De Westermoskee in Amsterdam-West (links) en de Gerardus Majellakerk in Amsterdam-Oost. Foto’s Bernard Hulsman

Na twintig jaar gekrakeel werd afgelopen voorjaar de Westermoskee in Amsterdam-West geopend. Vaak wordt over dit grote gebouw in het stadsdeel De Baarsjes beweerd dat het is gebouwd in een stijl die aansluit op die van de Amsterdamse School. Waarschijnlijk zijn de opdrachtgevers en de architecten van de moskee, het Franse echtpaar Breitman, de bron van deze bewering. Want als het om de bouw van een omstreden islamitisch gebedshuis gaat, kunnen de gemoederen van de tegenstanders soms tot bedaren worden gebracht als de moskee wordt gecamoufleerd in een aan de omgeving aangepaste stijl.

Toch heeft de Westermoskee niets met de expressionistische Amsterdamse School te maken. Weliswaar is de moskee, net als de gebouwen in de directe omgeving, hoofdzakelijk van baksteen, maar hiermee houden de overeenkomsten op. Niet een sculpturaal gebouw met wulpse en golvende vormen is de moskee, maar een door en door klassiek gebouw met een koepel, zuilen, bogen en andere elementen uit de bouwdoos van het classicisme.

De Westermoskee is wél verwant met een kerk aan de andere kant van Amsterdam: de Gerardus Majellakerk in de Indische Buurt. Ook deze katholieke kerk uit 1925 is een bakstenen koepelgebouw met klassieke versieringen en plattegrond.

Dat de Westermoskee en de Gerardus Majellakerk op elkaar lijken, is het gevolg van een speling van de architectuurgeschiedenis. Jan Stuyt (1868-1934), de architect van de Gerardus Majella, was verzot op de Byzantijnse bouwkunst. Hij was overigens niet de enige. Zo bouwde ook de Britse architect John Francis Bentley (1839-1902) de kolossale Westminster Cathedral in Londen uit 1910 in neo-Byzantijnse stijl. Met haar spekbanden en minaretachtige toren lijkt de hoofdkerk van de rooms-katholieke kerk in Engeland nog meer op de Westermoskee dan de Gerardus Majella.

Onbetwist hoogtepunt van de Byzantijnse architectuur is de Hagia Sophia, de in 537 voltooide immense koepelkerk die de Oost-Romeinse keizer Justinianus in Constantinopel liet bouwen. Toen de Ottomanen in 1453 Constantinopel veroverden, maakten ze van de Hagia Sophiakerk de Aya Sofiamoskee. Verder veranderden ze er niet veel aan. De belangrijkste toevoeging zijn de vier raket-achtige minaretten die de moederlijke koepelkerk nu als fallussen bewaken.

De Ottomanen vonden de Hagia Sophia blijkbaar zo mooi dat de Aya Sofia het model werd voor vele moskeeën in het Ottomaanse Rijk, zoals de Blauwe Moskee en Süleymaniye-moskee in Istanbul. Ook de neo-neo-Byzantijnse Westermoskee is een verre nazaat van de Hagia Sophia.