Europese ‘oorlogskas’ naar Amerikaans model tegen ergste schokken

Conceptplan EU

Het idee ligt in de EU nog altijd gevoelig: een Europees ‘begrotingsinstrument’, want dat komt neer op risico’s delen en dus op méér Europa.

Foto AP / Geert Vanden Wijngaert

Europese ministers van Financiën denken na over een gezamenlijke ‘oorlogskas’, naar Amerikaans model, om economische schokken sneller op te vangen en de ergste paniek voor te zijn. Nu is elk EU-land in eerste instantie aangewezen op zichzelf. De financiële crisis en de erop volgende eurocrisis hebben er daardoor harder en langer in gehakt dan nodig.

Een en ander staat in een discussiepaper dat is verspreid door Slowakije, nu roulerend EU-voorzitter. De ministers praten erover in Bratislava, waar ze vrijdag en zaterdag bijeen zijn voor een brainstormsessie. Het idee van een ‘begrotingsinstrument’ op Europees niveau ligt ‘uitermate gevoelig’, zo wordt in het vier pagina’s tellende document meteen erkend, omdat het neerkomt op risico’s delen en dus méér Europa.

Na de eurocrisis werd een bankenunie opgetuigd, een solidariteitsmechanisme voor de financiële sector, inclusief een door banken zelf gevuld crisisfonds. Maar zelf durven lidstaten zo’n stap nog niet te zetten. Sinds het Brexit-referendum in juni en met een reeks cruciale verkiezingen op komst (Duitsland, Frankrijk, Nederland) lijkt de animo voor ambitieuze Europese stappen kleiner dan ooit.

De ECB kan niet meer doen

Dat er nu toch over gepraat wordt komt doordat de Europese Commissie volgend voorjaar een witboek over versterking van de muntunie gaat publiceren. De ministers willen dat proces tijdig beïnvloeden. Maar belangrijker is dat de grens bereikt lijkt van wat de Europese Centrale Bank aan stimuleringsmaatregelen kan nemen: de ECB pompte afgelopen jaar al ruim 1.000 miljard euro in de economie, zonder veel resultaat. Wat wel groeit, is het gevoel dat landen nu toch echt zélf aan zet zijn. „Het bestaan van een begrotingsinstrument zou de druk verminderen op de centrale bank om tot onconventioneel monetair beleid over te gaan”, aldus de Slowaken.

Een van de ideeën is het creëren van een Europese aanvulling op nationale uitkeringen bij werkloosheid, een soort Europese WW dus, om grote sociale klappen op te vangen tijdens crises. Een andere mogelijkheid is een ‘rainy day fund’, dat landen in staat zou stellen om bepaalde uitgaven of investeringen te kunnen blijven doen als het onverwacht tegenzit, bijvoorbeeld bij een abnormale werkloosheidspiek.

In de VS kunnen staten bij ernstige crises onder strikte voorwaarden geld lenen bij de federale overheid, om een minimum aan waardigheid en vertrouwen te garanderen. In juli pleitte hoogleraar Frank Vandenbroucke in NRC voor zo’n ‘herverzekering’ op Europees niveau. „Elke muntunie ter wereld kent zulke schokdempers, behalve de onze”, zei de Belgische oud-minister van Sociale Zaken. „Waarom denken wij het ons te kunnen veroorloven om ze niet te hebben?”

Om misbruik (‘moral hazard’) te voorkomen, zou toegang tot het crisisfonds alleen moeten worden gegeven aan landen die zich aan de Europese begrotingsregels houden, voldoende doen aan structurele hervormingen en laten zien dat ze aanbevelingen hierover vanuit Brussel serieus nemen.