De koe in Turkije

Wat heeft er recentelijk plaatsgevonden in Turkije? De meeste mensen spreken over een (mislukte) staatsgreep. Maar ik hoor ook geregeld spreken over een coup. En sommigen spreken dat uit als koe. Thomas Erdbrink deed het afgelopen zondag nog in zijn gesprek met Mark Rutte: in verband met de koe in Turkije.

Coup uitspreken als koe is volgens de Dikke Van Dale niet fout. Maar het is wel zeer ongewoon. Coup is een Frans leenwoord dat al sinds het begin van de 18de eeuw in het Nederlands voorkomt – de vroegste vindplaats dateert van 1702. Het is volkomen ingeburgerd en de meeste mensen spreken het op z’n Nederlands uit, dus als koep.

Coup in de betekenis ‘staatsgreep, machtsovername’ is een verkorting van het Franse coup d’état. Net als de Fransen spreken wij dat uit als koe-dee-taa. Wie het over „de koe in Turkije” heeft, kan dat – denk ik – om twee redenen doen: uit deftigheid of uit onzekerheid.

Ik heb een oude, deftige dame gekend die skiën uitsprak als sjie-en. Ik moest daar, toen ik dit voor het eerst hoorde, erg om lachen. Maar zij volgde hiermee de oorspronkelijke, Duitse uitspraak: Schi fahren. Vóór de jaren zestig was sjie-en een sport voor de elite en waar mogelijk hanteerde die bij leenwoorden de originele uitspraak. Of men indertijd op sji-vakanties een après-sjie dronk in plaats van een après-ski, weet ik niet, maar het lijkt mij dat men voor deze Frans-Duitse woordalliantie de Franse uitspraak volgde.

Een coup een koe noemen kan dus, net als bij sjie-en, een vorm van deftigheid zijn, een manier om te demonstreren dat je niet van de straat bent.

Maar de koe-uitspraak kan ook een zogenoemde hypercorrectie zijn en hypercorrecties komen doorgaans voort uit onzekerheid. Je herinnert je vaag dat wij, in navolging van de Fransen, uitdrukkingen gebruiken als coup de force (voor een gewelddaad), coup de foudre (voor een verliefdheid die komt als een bliksemslag) en coup de grâce (voor een genadeslag). In al die uitdrukkingen spreken wij coup, net als de Fransen, uit als koe. Dat staat je bij als je in een gesprek opeens het woord coup voor ‘staatsgreep’ wilt gebruiken. Onzeker over de juiste uitspraak kies je voor koe – dat daarmee een hypercorrectie is geworden.

Grappig is dat die onzekerheid wegvalt als coup in samenstellingen voorkomt. Althans, ik heb nog nooit iemand couppoging horen uitspreken als koe-poging. Evenmin hoor ik mensen spreken over koe-plegers of koe-leiders. In dergelijke samenstellingen zou dit onmiddellijk tot verwarring leiden.

Zoals gezegd is coup voor ‘machtsovername’ een verkorting van het Franse coup d’état. Dat is in het Nederlands vertaald als staatsgreep. Toeval wil dat het woord staatsgreep voor het eerst opduikt in een historisch krantenbericht over een staatsgreep in Turkije. „Het Ottomannische Hof”, berichtte de Opregte nieuwe Groninger courant op 8 februari 1743 onder de kop ‘Turkyen’, „ontdekt meer en meer de bedekte Staatsgrepen” waarmee een sjah de macht naar zich had willen toetrekken. Deze sjah had geprobeerd de Turkse natie „plotseling te overvallen”; de situatie had „zeer dangereuse gevolgen”. Ik zal het complete bericht op Twitter zetten.

Ewoud Sanders schrijft wekelijks over taal. Twitter: @ewoudsanders