Als slimme tactiek een slapstick wordt

Columnist Tom-Jan Meeus. Foto Imara Angulo Vidal

Niets zo fraai als een ragfijne tactische manoeuvre. Zeker als hij eindigt in een slapstick. Laatst had je kenners die het ‘geniaal’ vonden dat Geert Wilders zijn verkiezingsprogramma op een A4’tje afdeed. In de PVV zelf ervoeren ze dit iets anders.

RTL Nieuws meldde als eerste dat Kamerleden overvallen waren door inhoud en moment van publicatie. Inmiddels is me helder hoeveel interne boosheid en nervositeit dit A4’tje in beeld heeft gebracht.

Kamerleden die door Wilders’ radicalisering het liefst vandaag opstappen – maar vrezen voor een carrière na de PVV. Andere Kamerleden, sommigen prominent, die vermoeden dat Wilders ze wil dumpen – en hun angst niet meer voor zich kunnen houden.

Gevolgen: medewerkers met verschijnselen van burn-out, geschreeuw op de gang, vernederingen door de baas, paranoïde praatjes onderling.

Sinds woensdag weten we bovendien dat de PVV in de laatste Peilingwijzer van de NOS vijf zetels krimpt, en de koppositie weer moet delen met de VVD. Afglijden met de finish in zicht. Dus dat A4’tje was tactisch inderdaad geniaal – behalve dat het alleen ellende brengt.

PVV’ers zien bovendien een deprimerende herhaling. Kritiek vindt er nooit een gezonde uitweg. Wilders zit tien jaar als PVV’er in de Kamer en blijft zeggen dat zijn partij „te jong” is voor een ledenorganisatie met geïnstitutionaliseerde tegenspraak. Zelfs zijn ijverigste aanhangers weten dat het een praatje is. De PVV is er alleen voor hem. En voor hem alleen.

Dit laatste werd dinsdag ook aangeroerd door VVD-senator Sybe Schaap. Aan Trouw beaamde hij dat de PVV (geen leden) qua interne democratie erger is dan de NSB (wel leden). Een beladen parallel, strikt genomen niet onjuist, al liet hij een elementair verschil onbenoemd: de NSB had een geweldscultuur, de PVV heeft die niet.

Je zag twee reacties. Halbe Zijlstra nam scherp afstand. De VVD-top was de campagne in eigen ogen goed begonnen: eerst excuses van Rutte in De Telegraaf, toen Rutte bij Zomergasten, daarna Edith Schippers die Wilders met een islamkritische toespraak wind uit de zeilen nam.

Schaap doorkruiste dit, en gaf Wilders precies wat de PVV, ondanks haar gammele staat, overeind houdt: de slachtofferrol. Niet voor niets vroegen PVV’ers op sociale media gretig aandacht voor Schaap: hij noemt ons NSB’ers! Zo werkt politiek in tijden van slachtofferschap: beschuldigen van opponenten komt neer op steunen van opponenten.

Het tactisch vernuft van Sybe Schaap was kortom bijna zo zwak als dat van Geert Wilders zelf, met zijn A4’tje.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Jutta Chorus