‘Afschaffen van eigen risico gaat een hoop geld kosten’

Interview Marcel Canoy, gezondheidseconoom

Het eigen risico moet mensen laten nadenken over de vraag of ze écht zorg nodig hebben. Werkt dat ook?

Een medewerkster van een apotheek maakt bestellingen gereed. Foto ANP / Lex van Lieshout

Als het aan GroenLinks, PVV, 50Plus en SP ligt verdwijnt in de volgende kabinetsperiode het eigen risico in de zorg. Dat eigen risico, dat nu minimaal 385 euro bedraagt, werd in 2008 ingevoerd om een drempel op te werpen voor (onnodig) zorggebruik. Mensen zullen nu iets langer nadenken voor ze zich laten doorverwijzen naar het ziekenhuis, was de gedachte. Daarnaast levert het eigen risico ook veel geld op: 3,7 miljard euro per jaar, volgens het Centraal Planbureau.

Naar de werking van die drempel zijn verschillende onderzoeken gedaan, zegt gezondheidseconoom Marcel Canoy. Maar over het precieze effect is nog geen duidelijkheid.

„Vorig jaar kwam zorgverzekeraar VGZ met een onderzoek waaruit zou blijken dat het eigen risico naar beneden moet omdat te veel mensen zorg mijden. Maar dat was een kort-door-de-bocht-onderzoek gebaseerd op telefonische interviews, en bovendien bleek dat het vaak ging om mensen die de huisarts meden. Terwijl die juist niet onder het eigen risico valt.”

„Er zijn ook nog andere onderzoeken geweest, zowel in Nederland als in het buitenland; afhankelijk van onderzoeksmethode en populatie vind je daarin enige of geen effecten van het eigen risico. Maar het is moeilijk om daaruit stellige conclusies te trekken. Die effecten hangen namelijk ook af van andere keuzes die mensen gemaakt hebben.”

Lees ook: Kiezers trekken met nul eigen risico, onze analyse over de politieke discussie rond het eigen risico.

Hoe kan het dan dat het CPB zegt dat het afschaffen van het eigen risico ervoor zorgt dat de zorgconsumptie met 600 miljoen euro stijgt?

„Het CPB stopt gewoon iets in een model en dan komt daar 600 miljoen euro uit. Ik wil niet beweren dat dat onzin is, maar of zo’n bedrag klopt hangt ook weer van andere maatregelen af. Maar dat het een hoop geld gaat kosten is duidelijk. Het zou me niks verbazen als het bedrag nog hoger ligt dan 600 miljoen.

„Eigen betalingen hebben een functie: mensen gaan nadenken over of het wel nodig is om zorg te gebruiken. Als er geen goede rem is op de productie, leidt dat tot een gigantische stijging. Hoe vervelend die rem ook gevonden wordt, ergens moet die er toch zijn. Anders gaan we de helft van ons bbp aan zorg uitgeven en dan kunnen we daar geen andere leuke dingen mee doen.”

Wanneer wordt het niet gebruiken van zorg problematisch?

„Er bestaat een verschil tussen mensen die ten onrechte geen zorg gebruiken, die noemen we zorgmijders, en mensen die het zelf oplossen. Dat laatste is helemaal niet erg: het is juist de bedoeling dat mensen kritischer gaan nadenken over hun zorggebruik. Het eerste is een ander verhaal. Wanneer een huisarts zegt: ik vertrouw dat vocht in je knie niet, je moet een foto laten maken, dan is het niet de bedoeling dat de patiënt weigert omdat zo’n foto hem te veel geld kost.”

Hoe liggen de verhoudingen tussen die problematische zorgmijders en de mensen bij wie het juist de bedoeling is dat ze ervan afzien?

„Dat weten we niet. In de onderzoeken worden deze categorieën niet onderscheiden.”

Hoe zorgen andere landen ervoor dat mensen niet te veel zorg gebruiken?

„In sommige landen bestaat er een eigen risico, in andere betalen mensen een eigen bijdrage. Nergens is de zorg gratis. Als je gaat optellen hoe veel mensen hier betalen, dan staat Nederland in de top drie van landen met de laagste eigen bijdrage voor de zorg. 20 procent eigen betaling is in andere landen zeker geen uitzondering, in Nederland is dat ongeveer 7 procent.”

Moeten we het eigen risico dan houden zoals het is?

„Nee, want aan het huidige systeem zitten ook nadelen. Als iemand een dure behandeling heeft, is hij zijn eigen risico in één keer kwijt en dat gaat om veel geld. En daarna is er ook geen prikkel meer om minder zorg te gebruiken. Het zou beter zijn als er per behandeling of medicijn maar een deel van je eigen risico zou afgaan.”