Ontheemding heeft iets dreigends

InterviewKaweh Modiri

De regisseur laat de fictieve outsider Bodkin Ras stranden in een echte omgeving, een hermetisch dorpje. Hoe is het om ontworteld te zijn?

Misschien is hij zelf wel Bodkin Ras. Regisseur Kaweh Modiri (1982) houdt ervan om films te maken die persoonlijk zijn, al hoeven ze niet letterlijk over hemzelf te gaan. Maar dat gevoel van een vreemdeling zijn herkende hij heel goed toen hij een Iraanse vriend ging opzoeken die in het Schotse stadje Forres woont: „Een hermetisch gesloten micromaatschappij aan het einde van de wereld. Een mannenmaatschappij ook; iemand zei: nog meer gescheiden dan de gereformeerde kerk.” En zo ontstond het idee van een film over een man die ergens in een kleine gemeenschap aan het einde van de wereld strandt, het enige fictieve personage in een echte omgeving, gespeeld door acteur Sohrab Bayat.

In de Eagle, de plaatselijke pub, leerde Modiri de rest van zijn personages kennen: Red James, de plaatselijke bard, Eddie Eaton, van wie Bodkin een baantje krijgt, en Lily, het meisje op wie hij verliefd wordt, of zij op hem, omdat ze in die vreemdeling een ticket naar de horizon ziet. Levens vol tragedie: „Dat zou je niet zeggen als je ze vanaf tien uur ’s ochtends dronken ziet dansen en zingen, maar daaronder zijn hun levens gevestigd op drijfzand waar ze steeds verder in wegzakken. Dat wakkerde mijn nieuwsgierigheid en mijn fantasie aan.”

Bodkin is iemand die totaal ontworteld is, vertelt Modiri verder. „Dat is een gevoel dat ik ook uit mijn eigen leven ken. Vanaf mijn derde probeerden mijn ouders al uit Iran te vluchten, en uiteindelijk is het ons via Turkije gelukt om als politieke vluchtelingen in Nederland terecht te komen. Gedurende mijn jeugd, tot mijn zeventiende had ik heel sterk het gevoel dat ik niet van hier was. De wereld thuis leek onverenigbaar met die van school. Toen ik zeventien was ging ik voor het eerst terug naar Iran en had ik een sterk gevoel van herkenning, maar al na een paar weken realiseerde ik me dat ik ook niet van daar was.”

Dat abstracte gevoel van thuis, of het gemis van een thuis vertaalde zich in een gevoel van zich overal snel thuis te kunnen voelen: „Er zijn momenteel in Europa heel veel mensen die zich ontworteld voelen. Dat is een spanningsveld dat ik wilde gebruiken voor deze film.” Er gaat iets dreigends uit van die ontheemding denkt hij: „Alsof je schijnbaar geen duurzame relatie kunt opbouwen met het land waarin je woont. Maar volgens mij is dat een kunstmatig gevoel, dat door counterpolitieke bewegingen wordt versterkt. Dat levert een soort onrust is die slecht is voor het gevoel van sociale cohesie.”

Dolende zielen

Ook zijn andere personages kennen die existentiële onrust: „Red James die zijn hele leven heeft gezworven, en overal ter wereld in de gevangenis heeft gezeten. Of Eddie, wiens twee zonen zich op jonge leeftijd hebben verhangen. Dat zijn net zo goed dolende zielen die dagelijks met een traumatisch verleden proberen te dealen. En daar niet in slagen, want ze zuipen zich de verdommenis in. Toch zijn ook dat mensen met wie ik me enorm verbonden voel.”

De hybride vorm tussen speelfilm en documentaire hielp Modiri die verhalen naar boven te krijgen. De eerste versie van het scenario stamt uit 2007; pas in 2013 nam hij de film op. In de tussentijd keerde hij nog een aantal keer terug en leerde de dorpelingen steeds beter kennen. Het naspelen van hun eigen levens hielp ze hun emoties te duiden en te articuleren: „Ik gebruik fictie om de werkelijkheid naar een ander niveau te tillen.”

Zijn inspiratie voor die manier van filmen vond hij in het werk van de onlangs overleden Iraanse regisseur Abbas Kiarostami, die ook wel vaker een fictief personage in een echte omgeving plaatste, om te kijken hoe je de werkelijkheid kunt verhevigen. De twijfel wat echt is en wat verzonnen, hoort bij de code van de film: „Je moet in de film groeien. Maar ik denk dat de bouwstenen uiteindelijk allemaal in elkaar passen. Er is niets in deze film waar niet over is nagedacht. De grootste uitdaging van het filmmaken is om soms de controle te laten varen en een wisselwerking te creëren tussen auteurschap, toeval en onomkeerbaarheid.”