Hoort overwerk er gewoon bij?

Overwerken

Even een uurtje langer op kantoor om nog een klus af te maken, overkomt bijna iedereen weleens. Maar wat als dat structureel gebeurt?

Overdag lesgeven, tussendoor mentorgesprekken voeren, in de pauze vergaderen, ’s avonds voorbereiden voor de volgende dag en nakijken in het weekend. Denise Hupkens (48), voormalig wiskundedocent op een middelbare school in Leiden, had in de loop der jaren meerdere keren gezegd dat de werkdruk te hoog was. Maar ze voelde zich niet gehoord, en ze was er klaar mee. Zo erg zelfs, dat ze op een rapportvergadering aankwam zonder cijfers. „Ik had er geen tijd voor”, zei ze tegen de collega’s.

Hupkens werd weggestuurd, van de vergadering, en nadat het conflict ontspoorde ook van school. Maar ze liet het er niet bij zitten. De docent maakte naar eigen zeggen dagen van tien uur en werkte ongeveer vijftien uur per week over. Dat betekende dat ze op haar contract voor nog geen vier dagen, meer dan fulltime werkte. En dat werd niet uitbetaald. Dus daagde ze haar oude werkgever voor de rechter om die uren alsnog uitbetaald te krijgen. Zonder succes. „Ik wilde compensatie voor die uren, maar vooral erkenning van de school”, zegt Hupkens nu.

Ongeveer drie uur per week

Van het onderwijs wordt al jaren gezegd dat de werkdruk hoog is, maar ook in andere sectoren zijn lange dagen geen uitzondering. Volgens cijfers van het CBS werkt de gemiddelde man 3,7 uur per week over, de vrouw 2,4 uur. Hoewel het een beetje fluctueert, zijn de cijfers de afgelopen vijftien jaar nagenoeg hetzelfde gebleven.

Af en toe een paar uur extra (onbetaald) werken. Is dat erg?

Dat hóéft het niet te zijn. Universitair docent en arbeidspsycholoog aan de Radboud Universiteit Debby Beckers promoveerde op dit onderwerp. „Mensen die af en toe langer werken in een prettige omgeving hebben meestal nergens last van. Zij zijn vaak gewoon tevreden over hun werk en doen dit met plezier.”

Nicky Kuiper (26), manager bij een klein bedrijfje in de hotel- en evenementensector, is zo iemand. „Ik heb een fulltime contract en werk wekelijks gemiddeld vijf uur extra. De mentaliteit bij ons op kantoor is: je gaat pas naar huis als het werk af is. Alle werknemers weten dat en iedereen is daarmee akkoord. Ik heb er nog nooit iemand op hoeven aanspreken. Het hoort erbij.”

Dat ze daar geen extra geld voor krijgt, vindt ze niet erg, zegt ze. Kuiper: „Ik word betaald voor het werk dat ik doe, niet voor de uren die daarvoor staan. En als ik ’s avonds nog een locatie voor een aankomend congres moet bekijken, vind ik dat alleen maar leuk. Ik zie het niet als werk.”

Toch is er van de groep overwerkers een klein deel dat extreem en structureel overwerkt, met weken van soms meer dan zestig uur. En dat is wel zorgelijk, zegt Beckers. „Denk aan advocaten of bankiers, maar ook in het onderwijs en de gezondheidszorg komen extreem lange dagen en weken voor.” Extreem overwerk kan op lange termijn schadelijk zijn. Beckers: „Je loopt meer risico op hart- en vaatziekten, hoge stress en depressie. Je lichaam en geest hebben te weinig rusttijd om weer te herstellen, en dat is niet gezond.”

Ook gematigd overwerk kan op lange termijn problemen opleveren, waarschuwt Beckers. „Overwerk waarvoor je niet kiest en waarvoor je niet betaald wordt, is de slechtste combinatie. Dat zien mensen als slechte werkomstandigheden (niet leuk, geen autonomie) en dat geeft meer risico op gezondheidsklachten en, op de lange termijn, een burn-out.”

Ook fysiek kan het zwaar zijn: je lichaam heeft tijd nodig om te herstellen. Mensen die overwerken gaan over het algemeen later naar bed, slapen vaker slecht en eten minder gezond. Door onvoldoende herstel kom je in een neerwaartse spiraal. En als je baas je dan wéér vraagt om langer te blijven, gaat het een keer mis. Zie die burn-out- en gezondheidsklachten.

‘Slaafsheid’

Als we weten dat dergelijk overwerk het niet goed is, waarom doen we het dan toch?

Het hoort erbij, dat hoorde docent Denise Hupkens ook vaak van haar omgeving. „Docenten zijn het type mens dat vaak geneigd is voor anderen klaar te staan, anders ga je het onderwijs ook niet in”, zegt Hupkens. Dat resulteert volgens haar „in een soort slaafsheid waarbij niemand aan de bel trekt”.

Als overwerk onderdeel is van de bedrijfscultuur is het ook niet zo gek dat die in stand wordt gehouden. Als je op je eerste dag merkt dat er niemand voor achten naar huis gaat, is het lastig om zelf om half 6 je spullen in te pakken.

In sommige gevallen heeft structureel overwerk met geld te maken, zegt Debby Beckers. „Bedrijven willen zoveel mogelijk produceren, met zo weinig mogelijk kosten. Ook in ziekenhuizen werkt het zo: omdat er een beperkt budget is, zijn er bijvoorbeeld maar beperkte opleidingsplekken voor medisch specialisten. En de mensen die zo’n plek krijgen, moeten tijdens en na hun opleiding heel hard werken.”

Daarbij worden de vele uren ook in ziekenhuizen als ‘part of the job’ gezien. Beckers: „Erover klagen wordt vaak niet geaccepteerd.”

Je hebt niet per se recht op extra geld als je geregeld overwerkt. Om te beginnen omdat langer op kantoor blijven niet altijd geldt als overwerk. „Je kunt daar pas echt van spreken als je de opdracht hebt gekregen langer door te werken”, zegt advocaat arbeidsrecht Linda Jacobs. Je baas moet het dus expliciet van je vragen. Denk je zelf: ik ga nog een paar uur door, dan hoef je daar dus ook niet voor te worden betaald.

Dat was ook de redenering van de rechter in de zaak van Denise Hupkens: ze had van niemand officieel de opdracht gekregen in het weekend haar nakijkwerk te doen, dus was er geen sprake van overwerk. Daarom krijgt ze de uren niet vergoed.

Mocht je wel expliciet gevraagd zijn om langer te blijven, dan verschilt het per beroepsgroep hoeveel je daarvoor krijgt. „Bij overwerk kan daar ook nog een toeslag bovenop komen, zegt Andrée Ruiters, adviseur arbeidstijden bij FNV. „Al is dat niet wettelijk geregeld, maar in de cao afgesproken.” En daarnaast, zegt ze, kan compensatie ook uit tijd (vrije dagen of uren) bestaan.

Vaker nog hangt het af van de gemaakte afspraken of omstandigheden van de werknemer. Hoge managers, of mensen die ruim boven modaal verdienen, krijgen niet extra betaald voor hun overwerk. Jacobs: „Bij dat soort functies horen extra uren en verantwoordelijkheden. Vaak wordt daar in het salaris al ruimschoots rekening mee gehouden.”

En gewoon ‘nee’ zeggen?

Wie er gewoon geen zin in heeft, kan overwerk ook weigeren – als je durft tenminste. „Hoewel van een werknemer mag worden verwacht dat hij af en toe overwerkt”, zegt advocaat Jacobs, als de baas bijvoorbeeld net een grote klus heeft binnengehaald. Mits het verzoek „redelijk is” – je kunt niet verwachten dat werknemers dagenlang tot half 4 ’s nachts doorwerken – en het niet gaat om „structureel overwerk”.

Moet je wel structureel veel overwerken, kaart het dan aan bij je leidinggevende of ga in gesprek met de Ondernemingsraad of vakbond. Ruiters: „Dan is er wellicht sprake van te weinig personeel voor het beschikbare werk. En leidt dat tot hoge werkdruk voor werknemers.”

Bij Denise Hupkens hielp dat gesprek niet. En de gang naar de rechter ook niet. Zelf wil ze het er niet bij laten zitten, er loopt nog een procedure tegen de medezeggenschapsraad van school. Zij hadden nooit met de hoeveelheid werk mogen instemmen, vindt Hupkens. „Er is een krachtig gebaar nodig, wil er in sommige sectoren iets veranderen.”