Een premier is nog geen staatsman

Sommigen stonden achter Bernhard.

juttachorus0

‘Het loopt zoals het loopt”, zegt Mark Rutte laconiek. „We weten allemaal” – ook zo’n Rutte-zinnetje. Retoriek waarmee hij lastige zaken in nonchalance verpakt. Dit zei hij in Zomergasten: „We weten natuurlijk van de affaire-Lockheed, dat Bernhard steekpenningen had aangenomen.” De mouwen van het overhemd opgerold, de boord open. De premier op zijn gemak.

In de zomer van 1976 sloot de commissie-Donner zich in een vleugel van het ministerie van Financiën op. De directeur van vliegtuigfabrikant Lockheed had verklaard dat prins Bernhard steekpenningen had ontvangen. Premier Den Uyl installeerde een commissie van de meest integere bestuurders die hij kende. Er stond veel op het spel. Als de getuigenis klopte, kon de monarchie in gevaar zijn.

Zwijgende meerderheid achter Bernhard

Het was een hete zomer. In de Amsterdamse trams werden kantelraampjes geïnstalleerd omdat de bestuurders flauwvielen van de hitte. De leden van de commissie en hun entourage verschenen dagelijks in pak. De jasjes bleven aan. De secretaresses droegen kousen.

Het onderzoek richtte zich op de geldstromen, follow the money. Tussenpersonen werden verhoord, administraties doorgelicht. „Een hogedrukpan”, noemt een secretaresse de sfeer. Bevindingen werden uitgetikt op een IBM-schrijfmachine met verbeterlint, besproken aan de grote vergadertafel en herschreven.

Secretaris Ad Geelhoed gold als de briljante analytische geest, de drie commissieleden waren gewetensvol en streng. Wie een fout maakte, kon rekenen op een uitbrander van A.M. Donner: „Neem me niet kwalijk, maar wat u suggereert is dom.”

Lees het rapport van de commissie, de formuleringen, de scherpte, de subtiele humor – allemaal zo feitelijk en precies. „Het is dan plausibel dat [prins Bernhard] niet méér gevraagd heeft dan het bedenken van enige in nood geraakte oude vrienden met een ruim Kerstgeschenk.”

Begin augustus werd de commissie ontboden bij Den Uyl. Donner legde de premier twee keuzes voor: een samenvatting van de bevindingen naar buiten brengen of het hele rapport.

„Het hele rapport, met voetnoten en al”, antwoordde Den Uyl. „Anders gaat het etteren en zeuren.” Iedereen in de vergaderzaal was onder de indruk van zijn staatsmanschap.

Bernhard en vrouw met gasmasker

De formulering waarmee Bernhard uiteindelijk werd gered, is elegant: „Hij [heeft] zich toegankelijk getoond voor onoorbare verlangens en aanbiedingen.” De Tweede Kamer stemde in met het besluit hem niet strafrechtelijk te laten vervolgen.

Wat verwacht je van Den Uyls verre opvolger? Dat hij dat politieke vakwerk herkent. En dat hij, mocht hij ook voor zo’n constitutionele crisis komen te staan, dezelfde precisie weet op te brengen. Wat krijg je? Zoals de RVD schrijft: „De premier doelde op de conclusie van de commissie-Donner en gaf daarvan een korte samenvatting.”

Jutta Chorus (j.chorus@nrc.nl; Twitter: @JuttaChorus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Tom-Jan Meeus.