In Egypte gaan kunstenaars de kooi in

Ook onder president Sisi wordt de artistieke vrijheid beknot. Schrijver Naji is gevangen, omdat zijn teksten lezers hartkloppingen bezorgen.

Demonstraties in Kairo in april, tegen het besluit van president Sisi om eilandjes in de Rode Zee over te dragen aan Saoedi-Arabië. Foto AP

Nog een laatste keer gaat mensenrechtenadvocate Yasmine Hossam al-Din (28) door de stapel papieren die de Egyptische schrijver Ahmed Naji morgen vrij moeten krijgen. Ze heeft de afgelopen nachten niet geslapen. Behalve Naji’s advocate is Hossam al-Din zijn verloofde. „Hij ging op één knie tijdens mijn eerste bezoek aan de gevangenis, in het bijzijn van zijn moeder”, vertelt ze.

Naji zit sinds februari 2016 in Kairo gevangen omdat hij de openbare zeden zou hebben geschonden met seks- en drugsscènes in zijn geïllustreerde roman Het gebruik van het leven. Een burger diende een aanklacht in, omdat een in een tijdschrift gepubliceerd fragment van de roman hem hartkloppingen zou hebben bezorgd.

Een lagere rechtbank sprak de schrijver vrij, maar in hoger beroep werd hij tot ieders verrassing alsnog veroordeeld wegens zedenschennis. De rechter legde hem de maximumstraf van twee jaar cel op. Nu vraagt Hossam al-Din herziening van zijn zaak, onder meer omdat het Egyptische parlement op het punt staat wetsartikel 178, op grond waarvan Naji werd veroordeeld, te wijzigen.

Religieus extremisme

Tijdens de regeerperiode van de islamistische president Mohammed Morsi (2012-2013) klaagden veel kunstenaars en intellectuelen over de censuur door de Moslimbroeders. Nadat het leger Morsi volgend op massale protesten had afgezet in juli 2013, hadden veel intellectuelen hoop dat het politieke klimaat voor hen gunstiger zou worden. De huidige president Abdelfattah al-Sisi sprak zich meermalen uit tegen „religieus extremisme”. Maar de artistieke vrijheid blijkt juist af te nemen. „Iedereen die afwijkt, loopt gevaar,” zegt Naji’s collega-schrijver Yehia el Gammal.

„Sisi past zijn eigen, op het Saoedische wahabisme geïnspireerde visie op religie en samenleving toe.”

Intellectuelen zijn de meest recente in het rijtje groepen die juridisch worden aangepakt. Na het onvrijwillige vertrek van Morsi waren er eerst massa-arrestaties van mensen die verdacht werden van banden met de Moslimbroederschap. Vervolgens werden steeds meer seculiere activisten en journalisten vervolgd. Nu lijken de kunstenaars aan de beurt. „Ahmeds zaak heeft de deur geopend om kunstenaars en schrijvers te vervolgen”, zegt Hossam al-Din.

„Elke rechter kan voortaan zelf bepalen wat de openbare zeden zijn. En rechters in Egypte zijn over het algemeen conservatief en religieus.”

Sinds Naji’s veroordeling werden onder meer dichteres Fatma Naoot, muziekgroep Atfal al-Shawarea (Straatkinderen) en filmmaakster Rana Subki aangeklaagd. Afgelopen maand was het raak voor een van de meest prominente intellectuelen, dr. Sayyid Al-Qemany. Met zijn liberale visie op de islam is Al-Qemany in Egypte geliefd en gehaat. Zijn opmerkingen over gewelddadige islamisten tijdens een conferentie in België leidden tot een aanklacht wegens vermeende blasfemie. Activisten startten meteen een solidariteitscampagne onder de titel ‘Nee tegen Middeleeuwse rechtszaken’.

IJzeren kooi

Op de zittingsdag steekt de bonte verzameling activisten, kunstenaars en advocaten op de trappen van de rechtbank in Kairo zo af tegen de sjofel geklede familieleden van andere gevangenen dat een dienstdoende agent komt vragen wat er aan de hand is. Yasmine Hossam al-Din loopt met het dossier onder de arm heen en weer, vrienden groetend en op haar lip bijtend. De auto waarmee Ahmed Naji vanaf de gevangenis moet worden vervoerd, is er nog niet.

De vrienden van Naji gaan het rechtszaaltje in, waar ze de helft van de beschikbare banken vullen. Als de schrijver wordt binnengeleid in zijn witte gevangenispak, krijgt hij een paar minuten om vrienden te omhelzen. Dan gaat hij de ijzeren kooi in waar de andere gevangenen opeengepakt staan. Naji wurmt een briefje door de tralies, een vriend pakt het aan.

Hossam al-Din en haar confrère Mahmoud Othman lopen een gangetje in voor overleg. Dan gaat de kooi weer open. De stoet vrienden snelt achter een geboeide Naji en zijn bewakers aan naar een grotere zaal. Die is warm, vol en rumoerig. Eén van de drie ventilatoren is kapot. Personeel in rood-grijs uniform loopt rond om koffie en koud water te verkopen. Familieleden van gevangenen verdringen zich voor de kooi.

Ook advocate Mahienour Al-Masry komt de rechtszaal in; ze was op de zitting van een andere veroordeelde advocaat. Vrienden begroeten haar met een hartelijk: „Welkom terug!” Een maand geleden zat Al-Masry zelf nog een gevangenisstraf uit. „Zo gaat het steeds”, zegt Hossam al-Din. „Een vriend of vriendin komt vrij, een ander wordt gearresteerd.”

Volgens schrijver El Gammal is dat ook een politieke reden om de druk op kunstenaars en schrijvers op te voeren.

„Activisten rennen van rechtbank naar rechtbank om hun vrienden te verdedigen, en de publieke opinie maakt zich druk over morele zaken. Het resultaat is dat niemand zich kan concentreren op echte problemen, zoals de economische malaise.”

Toenemende repressie

Hoewel Egyptische rechters lange tijd een imago hadden van relatieve onafhankelijkheid, uiten mensenrechtenorganisaties sinds Sisi aan de macht is regelmatig zorgen over de staat van het Egyptische rechtssysteem. De vervolging van intellectuelen past in het algemene beeld van toenemende repressie. Arrestaties en reisverboden van journalisten en activisten zijn aan de orde van de dag.

Mensen zijn tot lange gevangenisstraffen en zelfs de doodstraf veroordeeld in internationaal bekritiseerde massaprocessen. In april zette de Egyptische Hoge Raad tientallen rechters af omdat ze voormalig president Morsi zouden steunen. Bovendien worden volgens een recent Amnesty-rapport honderden mensen zonder proces vastgehouden: dagelijks zouden drie tot vier mensen worden opgepakt en naar onbekende locaties gebracht. De Egyptische regering ontkent de verdwijningen.

Voor Hossam al-Din en haar collega’s wordt het steeds moeilijker om hun werk te doen. „Toen ik in 2009 begon, kon ik nog iets bereiken met de wet”, zegt Hossam al-Din. „Inmiddels gelden er geen wetten meer.” Zij vertelt hoe haar eens de toegang tot de rechtbank werd ontzegd. „Toen ik volhield, stuurden ze een politiehond op me af.”

Veertien wetten

De advocaten verdwijnen door een achter ingang voor een besloten bijeenkomst met de rechters. Mocht de wet die Naji raakte worden afgeschaft, dan wil dat niet zeggen dat kunstenaars gevrijwaard zijn van vervolging, relativeert advocaat Othman. „Er zijn veertien wetten op grond waarvan kunstenaars veroordeeld kunnen worden.” Een halfuur later komt Hossam al-Din met tranen in de ogen naar buiten. De rechter heeft haar argumentatie onderbroken. „Hij wilde niets weten van grondwettelijke argumenten.”

Haar bange vermoeden wordt even later bevestigd: het verzoek is geweigerd. In oktober heeft Hossam al-Din nog een kans in cassatie, nu snelt ze met een arm van een vriendin om haar schouders huilend het terrein af. De advocate heeft verloren tegen een instortend rechtssysteem. De verloofde moet het voorlopig doen met de brieven van de schrijver die weer op weg is naar zijn cel.